اسماعيل کهرم: برنامه‌اي براي مهار خودسوزي‌هاي تالاب‌ها نداريم!

خودکشي زمين در سايه حضور محيط زيست!

مدت‌هاست ديو خشکسالي بر سر استان فارس سايه افکنده و اين منطقه را به انواعي از معضلات روبه‌رو مي‌کند. از بحث کاهش ذخاير زيرزميني، خشکسالي و ايجاد فروچاله‌ها که بگذريم، بحث خودسوزي يا بهتر بگوييم خودکشي زمين است که فارس اين روزها با آن دست و پنجه نرم مي‌کند.

طی چند سال گذشته به دلیل خشکسالی های مداوم و پایین رفتن سطح سفره آبهای زیرزمینی در نقاط مختلف استان از جمله روستای اسلاملو شیراز و دریاچه پریشان شاهد خودسوزی زمین بوده‌ایم. نه تنها مشکل خودسوزي‌در مناطق مختلف حل نشد، بلکه طی چند روز گذشته بخش هايي از روستای دوبنه که در جنوب غربی دریاچه مهارلو قرار دارد نیز دچار خودسوزی شده است. اين درحالي است که خودسوزی زمین در منطقه اسلاملو پس از گذشت نزدیک به پنج سال، بالاخره سال گذشته خاموش شد. در گفتگوي خبرنگار جوان با اسماعيل کهرم، مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، وي از بي‌برنامگي اين سازمان براي رفع مشکل مذکور پرده برداشت.

+++

براي روشن شدن دليل زمين شناسي وقوع چنين پديده‌هايي به سراغ محمد جواد بلورچي، مشاور و سخنگوي سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور رفتيم، وي با اشاره به اينکه محل اصلي چنين رخداد‌هايي تالاب‌ها و زمين‌هايي است که براي مدت طولاني پرآب بوده و اکنون به طور کامل خشک شده است، به خبرنگار «جوان» مي‌گويد: «به طور کلي مي‌توان گفت هر تالابي که در گذشته پرآب بوده، حالت باتلاقي و مردابي داشته و اکنون خشک شده است،‌ مستعد خودسوزي است. چرا که در اين مناطق نيزارها رشد مي‌کنند و همچنين مواد آلي فروان و قابل اشتعال بسياري در تالاب‌ها و حاشيه آن يافت مي‌شود و با کوچک‌ترين بي احتياطي شعله ور خواهند شد.»

وي با اشاره به روند پديده خودسوزي زمين مي‌افزايد: «اين پديده ممکن است قابل مشاهده نباشد، چرا که به دليل کمبود اکسيژن در لايه‌هاي زيرين زمين به کندي رخ مي‌دهد. روند اين پديده خيلي آروم بوده و مي‌تواند تا کيلومترها در عمق زمين پيش برود. به طوري که در گذشته يکبار اين پديده تا حدود 10 کيلومتر در مسکو و شوروي سابق پيش روي کرد و شهر را دچار آتش سوزي کرد تا توانستند به طور کامل آن را متوقف کنند.»

خودکشي زمين آرام و کند!

وقوع خودسوزي زمين به صورت مستمر بوده و به مرور در عمق لايه‌هاي زمين نفوذ کرده و خاک و باقي مانده آب در اين مناطق را از بين مي‌برد. البته مشکل چنين رخدادي تنها به فرسايش خاک و بيابان‌زايي در حاشيه تالاب‌ها ختم نمي‌شود، چرا که گازهايي که بر اثر سوختن همان مواد آلي از زمين خارج مي‌شود،‌به شدت سمي بوده و بر ميزان گازهاي گلخانه‌اي مي‌افزايد. از اين رو سازمان محيط زيست بايد به سرعت اقدامات درماني خود را براي اين پديده شروع کند.

بلورچي با اشاره به منشا اصلي اين خودسوزي‌ها در زمين‌هاي کشور ادامه مي‌دهد: «با توجه به اينکه در گذشته در اين مناطقي که اکنون گرفتار خودسوزي شده‌اند، منابع آبي کافي يافت مي‌شد، ما شاهد چنين رخدادهايي نبوديم. منشا اصلي چنين پديده‌هايي علاوه بر وقوع خشکسالي، عوامل انساني است. کشاورزان به اين منظور که زمين هاي کشاورزي را به سرعت براي کاشت دوباره آماده کنند،‌ بقاياي محصولات قبلي را در زمين‌هاي خود به آتش مي‌کشند. با توجه به اينکه خشکسالي رخ داده و سطح تالاب‌ها و حاشيه آن را مواد آلي تشکيل داده‌اند،‌ به سرعت شعله ور شده و زبانه‌هاي آتش به عمق زمين نفوذ مي‌کند و روند خودسوزي زمين آغاز مي‌شود.»

وقتي ‌آتش به‌ آن عمق زمين برسد، به اين سادگي خاموش نمي‌شود. اکنون در نقاط مختلف کشوربراي مهار اين پديده اقدامات متفاوتي انجام شده است. در جنوب شيراز سالها بود که خودسوزي زمين اتفاق مي‌افتاد، در نهايت براي جلوگيري از خودکشي زمين به گفته مشاور و سخنگوي سازمان زمین شناسی کشور فاضلاب‌هاي شهري را به منطقه نامبرده منتقل کردند و دشت را غرق آب کردند تا خاموش شود. از اين رو بهترين روش براي خاموش کردن اين معضل قطع کردن کامل شريان‌هايي که اکسيژن را به زمين مي‌رساند و يا استفاده از روش غرق آب کردن منطقه است.

آتش سوزي‌ها را مهار نمي‌کنيم!

با توجه به اينکه سازمان محيط زيست، به عنوان نهادي که وظيفه جلوگيري و برطرف ساختن چنين معضلات زيست محيطي را به عهده دارد به سراغ اسماعيل کهرم، مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست رفتيم و وي در گفتگو با خبرنگار «جوان» با اشاره به وقوع پديده خودسوزي زمين مي‌گويد: اين پديده هم همچون ديگر مشکلات زيست محيطي که در اثر خشکسالي ايجاد مي‌شود در برخي از نقاط استان فارس رخ داده است. وقتي ذخاير آبي از بين مي‌روند، زمين خشک شده و ذرات خاک بهم نزديک و فروچاله‎ها را ايجاد مي‌کند. در اين جريان اگر زمين به صورت تالابي باشد،‌ مثلا تالاب پريشان در فارس که اطرافش فرو نشسته، به دليل وجود برخي از ترکيبات مانند نفت، اينها آتش مي‌گيرند. البته وجود گياهاني که قبلا در آن منطقه بوده و اکنون پودر شده هم بي اثر نيست.

مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ادامه مي‌دهد: خوشبختانه اين پديده نادري بوده و زياد متداول نيست. همچنين در وقوع چنين پديده‌‎اي عوامل انساني دخيل نيستند. کف تالاب که زماني آب داشته و بعد آن از بين رفته و زمين فرو نشست، حجم خاک کم شد و بعد به خاطر ترکيبات خاصي که شبيه به نفت بوده و در اثر گرماي زياد که گاهي به 50 درجه هم ميرسد، اين اتفاق مي‌افتد و يک دفعه گسترش مي‌يابد. ما مشابه اين پديده را در ديگر مناطق کشور به اين روش نداشته‌ايم. در خوزستان مناطقي وجود دارد که از زمين قير بيرون مي‌زند، در آن مناطق ما آتش سوزي خود به خودي داشته‌ايم که بازهم مشابه پديده‌اي که در فارس رخ مي‌دهد نيست.

کهرم با اشاره به اينکه محيط زيست براي اين معضل زيست محيطي که مشاور و سخنگوي سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور تاکيد بسياري براي مهار آن دارد،‌ مي‌گويد: چون اين پديده گسترده نيست، سازمان حمايت از محيط زيست نيز براي رفع و جلوگيري از آن برنامه‌اي ندارد. اين طور نيست که تمام پهنه اين تالاب‌ها آتش گرفته باشد. ما چکار کنيم بريم آب بريزيم؟ خودش از بين مي‌رود. چند منطقه کوچک آتش مي‌گيرد و بعد به خودي خود خاموش مي‌شود.

زماني که مواد آلي حاشيه تالاب‌ها درچه در اثر گرماي شديد يا حتي عوامل انساني شعله ور شوند،‌ ‌سوختن آن همراه با خروج گازهاي خطرناکي هست که مي‌تواند براي آنهايي که استنشاقش مي‌کنند سمي باشد. علاوه بر اين زمين‌هايي که دچار اين پديده مي‌شوند، بعد از خودسوزي فروکش مي‌کنند و چاله چاله مي‌شوند و قابليت کاربري قبلي خود را از دست مي‌دهند. خودسوزي زمين بايد به سرعت و اورژانسي مهار شود، چرا که آسيبي که به محيط زيست وارد مي‌کند و ميزان گازهاي منوکسيد کربن و متان نسوخته‌اي که وارد هوا مي‌شود، براي طبيعت بسيار مضر است.

علاوه بر آنچه گفته شد براي جلوگيري از مشاده چنين رخدادهايي در ديگر مناطق کشور، بايد بهره‌برداري از منابع آب زيرزميني را تاجايي که ممکن است کاهش دهيم و محصولات کشاورزي را هم که برداشت مي‌کنيم براي کاشت سريع‌تر محصول بعدي زمين را به آتش نکشيم که اين امر نيز از طريق اطلاع رساني و آموزش به کشاورزان محقق مي‌شود.