دراين ميان افزايش دوبرابري دام ها وچراي بيش ازحد مراتع سبب شده تامسئولان ذي ربط براي حل اين معضل محدوديت هايي را براي اكثر مراتع كشوردرنظرگرفته كه اين موضوع باعث افزايش نگراني دامداران سنتي از آينده مبهم شغلشان شده است ،چرا كه آنها به عنوان يكي از مهمترين تامين كنندگان گوشت ولبنيات كشور به شدت نياز به مراتع ومحلي براي چراي دام هاي خود دارند.
******
بررسي ها نشان مي دهد با افزايش دوبرابري تعداد دام هاي سبك وسنگين دامداران علاوه براستفاده ازمراتع براي چراي دام هاي خود، به سراغ جنگلها رفته وروند نابودي اين مكانها ي بكر وطبيعي را فراهم مي كنند.خداکرم جلالی رییس سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری دراين خصوص مي گويد: حضوردام ها تنها به مراتع کشور منحصر نشده و جنگل ها را نيز شامل مي شود.وي با اشاره به اينكه برخي از دامداران اقدام به چراندن زود هنگام دام هاي خود مي كنند مي افزايد: اين موضوع مانع رویش جوانه ها شده و ضربات جبران ناپذیری را بر بنیان اکولوژیکی مراتع وارد می كند.
ثابت ماندن مراتع وافزايش دام ها
برآوردها نشان مي دهد در حالي كه ميزان مراتع كشور در چند ساله اخيرثابت بوده ودر برخي جاها نيزاز وسعت آنها كاسته شده است ،با اين وجود، ع تعداد دامهاي كشور دوبرابر شده است ،وعملا اين موضوع موجب رشد روند نابودي مراتع شده است. مدیر کل دفتر امور مراتع سازمان جنگل ها،مراتع و آبخیزداری كشور در اين خصوص مي گويد: هم اینک سطح مراتع کشور 84 میلیون و 600 هزار هکتار رسيده است واين درحالي است كه بیش از 75 میلیون واحد دامی در اين مناطق به چرا مشغولند كه اين موضوع سبب شدت يافتن روند نابودي مراتع مسي شود.ابوالفضل یاوری مي افزايد :با وجود اينكه معیشت 996 هزار خانوار که افزون بر پنج میلیون نفر از مراتع کشور تامین می شود. اما عدم توجه به اين موضوع واستفاده نادرست از مراتع موجب شده تا اين مكانهاي طبيعي دچار آسيب شديد ودر معرض ازنابودي كامل قرار بگيرند.
وي در خصوص مراتع استانهايي كه بيش از ظرفيت خود دام دارند مي گويد: به عنوان نمونه مي توان از سه استان نام برد ،درحال حاظر دراستان فارس بیش از سه و نیم برابر ظرفیت مراتع برای چرای دام استفاده می شود، همچنين در استان همدان میزان مراتع برای چرا دام 950 هکتاراست اين درحالي است كه دراين مناطق594 هزار و 994 واحد دامی ابه چرا مشغولند ويا درشهرضا اصفهان ، با وجود اينكه تنها 174 هزار هکتارمرتع وجود دارد اما یکصد هزار راس دام در این مناطق به چرا مشغولند.
عواملي طبيعي تخريب و انهدام مراتع
درحالي كه برخي ها چراي بيش از حد دام ها راموجب از بين رفتن مراتع مي دانند اما بايد گفت عوامل ديگري نيز دراين روندتاثير دارند.يكي از اين عوامل كمبود ونامنظمي بارندگي در سطح كشور است .چرا كه قسمت وسيعي از كشور را مناطق خشك و بياباني تشكيل مي دهد كه در برخي از نقاط آن، متوسط بارندگي سالیانه حتي از 50 ميليمتر تجاوز نمي كند. در اين مناطق نه تنها ميزان بارندگي كم است بلكه توزيع آن نيز نامناسب است، به اين معني كه ممكن است در طول سال اصلاً باران نبارد و يا سال ها باران نيايد، در چنين شرايطي نمي توان حتي انتظار مراتع نامرغوب را هم داشت، چه رسد به مراتع مرغوب. چرا كه تنها در سطحي بسيار محدود از كشور ( در شمال، شمال غربي و شمال شرقي و برخي نقاط مرتفع ديگر) باران نسبتا زياد و منظم مي بارد.
دومين عامل كه مي توان از آن نام برد . گرما و تبخير شديد به خصوص در فصل تابستان و در سطح وسيعي از مناطق خشك و همچنين مراتعي كه در نقاط پست واقع شده اند مي توان نام برد ، چرا كه شدت گرما اغلب مانع از رشد بسياري از گياهان مي شود. شدت تبخير، آب قابل دسترس گياه را كاهش مي دهد و موجب پژمردگي و ركود فعاليتهاي حياتي بيشتر گياهان منطقه مي شود.
عامل بعدي كه بايد از آن نام برد وزش باد است چرا كه اين پديده طبيعي ، در بسياري از موارد خاك را از جا كنده وبا بالا بردن ميزان تبخير، موجبات پژمردگي و ركود فعاليتهاي حياتي گياهان را فصول گرم سال رافراهم مي آورد.آخرين موردي را نيز كه مي توان از آن نام برد شوري آب و خاك است.اراضي كه در اين مناطق واقع شده اند اغلب از لحاظ پوشش گياهي فقير و يا به كلي فاقد پوشش گیاهی اند. ازطرفي آبهاي شور زيرزميني به ويژه در مناطق خشك، روز به روز بر ميزان شوري و قليائی بودن خاك مي افزايند كه این موضوع اثر نامطلوبی روي پوشش گياهي مي گذارد.
عوامل غير طبيعي
با وجود تاثيرعوامل تطبيعي درنابودي مراتع اما نمي توان ازبهره برداري بي رويه ی انسان كه تأثير بيشتري در تخريب و نابودي پوشش گياهي داشته است به راحتي گذشت.تعداد بسيار بالاي جمعيت بهره بردار ،شخم مراتع جهت کشت زراعتهای دیم كم بازده و تبدیل آن برای سایر مصارف،بوته کنی جهت سوخت،بهره برداري بيش از حد گياهان مرتعي به منظور مصارف دارويي و صنعتي و عدم توان سرمايه گذاري بهره برداران در اصلاح و احيای مراتع دركنار عواملي همچون ، عدم تعادل بین تعداد دام و ظرفیت تولیدی مراتع،چرای از طرق تعداد دام زياد يا چراي طولاني مدت يك مرتع.تخریب مراتع در اثر حرکت تعداد زیاد دام در مسیر چرا ،و هماهنگ نبودن انواع دام مصرف كننده با نوع مرتع از جمله عوامل متعددي است كه به شدت به مراتع كشور آسيب رسانده است.
چه بايد كرد
تخریب منابع طبیعی و پوشش گیاهی، جنگل زدایی و از بین بردن مراتع با انگیزه های مختلف مانند توسعه صنعتی، تأمین سوخت و علوفه، سودجویی و سودای مالکیت سبب شده تا آينده مراتع كشور در هاله اي از ابهام قرار گيرد.كارشناسان معتقدند براي جلوگيري از نابودي مراتع كه براثرچراي بي رويه روي مي دهد ،بايد به فكر تامين علوفه مورد نيازدامداران در طول تمام مدت سال بود ودركنار آن بايد آموزش هاي لازم درخصوص حفظ مراتع توجه داشت در كناراين موضوع اجراي قوانين بازدارنده مي تواند در حفظ مناطق تاثير بسياري داشته باشد.خداکرم جلالی رئیس جنگل ها و مراتع کشور دراين خصوص مي گويد: سالیانه حدود هشت میلیون متر مکعب از اراضی کشور در معرض برداشت هیزم و قطع بوته برای تامین سوخت قرار دارند.
وي با اشاره به اينكه يكي از دلايل تخريب مراتع بوته كني براي تامين سوخت مورد نيازاست مي افزايد:سال گذشته قریب به شش هزار و ۲۰۰ خانوار، تحت پوشش وسایل و تجهیزات گاز سوز قرار گرفته اند و تلاش می شود امسال این میزان با رشد و افزایش چهار تا پنج برابری همراه شودکه با تحقق آن، شاهد افزایش ۲۴ تا ۳۰ هزار نفری خانواده های تحت پوشش خواهیم بود.
رئيس جنگلها ومراتع كشورادامه مي دهد: با تدابیر و تمهیدات گرفته شده ، تلاش می كنيم تا با جایگزین سازی گونه هایی دیگر از سوخت و انرژی به جای شیوه های سنتی همچون چوب و هیزم، منابع طبیعی کشور به عنوان موهبت و ظرفیتی الهی حفظ كنيم.اين مسئول با اشاره به اينكه حفظ مراتع ومنابع طبیعی در اولویت اين سازمان قرار داردمي گويد: در مرحله نخست باید به حفظ اصولی و پایدارمراتع با ايجاد فرهنگ سازي توجه کرد و سپس برای توسعه هر چه بیشتر آن گام برداشت.
همچنين از آنجايي چراي بيش ازحد مراتع یکی از عوامل اصلی تخریب و فقیر سازی مراتع به شمار می رود لذا جهاد کشاورزی برای ایجاد تعادل مطلوب و منطقی میان مراتع موجود و چرا و تغذیه دام ها تدابیری ویژه را تنظیم و طراحی کرده که به تدریج عملیاتی می شود، كه عدم حمایت ازتوسعه دام های سبک و توسعه دام های صنعتی وتسهیل و بسترسازی برای صادرات هر چه بشتر دام سبک از نمونه اقدامات و تصمیماتی است که برای حفظ مراتع و پیشگیری از تخریب هر چه بیشتر آن در اولویت قرار گرفته است.
