شهروند بودن با همه خصوصياتش در گروههاي محلهاي نمايش داده ميشود. در اين مقاله به بيان ارتباط ميان گروههاي محلهاي و حقوق و وظايف شهروندي خواهيم پرداخت.
حقوق و تكاليف شهروندي چيست؟ «حقوق و تكاليف» دو برادرند كه در برابر هم قرار ميگيرند. هرگاه سخن از حقوق ميشود حتماً پاي وظيفه و تكليف هم در ميان است هر كسي در قبال حقي كه به او تعلق ميگيرد موظف است وظيفهاي را انجام دهد و تكليفي بر عهده او باشد. همچنين بايد واژه شهروند توضيح داده شود و بايد دانست يك شهروند در قبال حقوق شهروندي كه به او تعلق ميگيرد چه تكاليفي دارد؟
شهروند كيست و تفاوت شهروند با شهرنشين چيست؟ به اعتقاد كارشناسان امور اجتماعي و جامعهشناسان شهرنشينان زماني كه به حقوق يكديگر و قوانين اجتماعي احترام ميگذارند و به مسئوليتهاي خويش در قبال شهروندان ديگر و اجتماع عمل مينمايند به شهروند ارتقا مييابند. مفهوم «شهروند» نه تنها در جامعه شهري بلكه در جامعه استاني و كشوري هم قابل تعريف است و همچنين با توجه به پيشرفتهاي تكنولوژي ارتباطات ميتوان «شهروندي» را براي جامعه جهاني نيز در نظر گرفت. حقوق شهروندي را ميتوان اين گونه بيان كرد كه مجموعهاي است از تكاليف و مسئوليتهاي شهروندان در قبال يكديگر و در قبال شهر و دولتي كه در آن زندگي ميكنند. به باور برخي از كارشناسان، شهرنشينان هنگامي كه به حقوق يكديگر احترام گذارده و به مسئوليتهاي خويش در قبال شهر و اجتماع عمل كنند به «شهروند» ارتقا يافتهاند.
شهروندي از اين منظر، مجموعه گستردهاي از فعاليتهاي فردي و اجتماعي است. فعاليتهايي كه اگرچه فردي باشند اما برآيند آنها به پيشرفت وضعيت اجتماعي كمك خواهد كرد. همچنين است مشاركتهاي اقتصادي، خدمات عمومي، فعاليتهاي داوطلبانه و ديگر فعاليتهاي اجتماعي كه در بهبود وضعيت زندگي همه شهروندان مؤثر خواهد افتاد. در واقع اين نگاه ضمن اشاره به حقوق شهروندي مدون و قانوني در نگاه كليتر به رفتارهاي اجتماعي و اخلاقي ميپردازد كه اجتماع از شهروندان خود انتظار دارد. دريافت اين مفاهيم شهروندي نيازمند فضايي مناسب براي گفتوگو و مشاركت مردم با نقطه نظرات متفاوت و نظارت عمومي است.
آموزش شهروندي به طور غيررسمي در خانه يا محل كار يا كارگاههاي آموزشي يا به طور رسمي بصورت سرفصل درسي مجزا در مدارس و حتي مدارس ابتدايي يا به صورت رشته تحصيلي دانشگاهي در واقع به شهروندان ميآموزد كه چگونه يك شهروند فعال، آگاه و مسئوليتپذير باشند. در واقع مبناي اين آموزشها پرورش يك شهروند نمونه يا شهروند خوب يا ارائه يك الگوي شهروندي نيست بلكه به آنان ميآموزد كه چگونه تصميمات خود را با توجه به مسئوليتهايشان در قبال اجتماع و زندگي فردي خود اتخاذ نمايند.
تربيت شهروندي، يكي از فروع شهروندي است كه با توجه به تحولات سريع اجتماعي، فناوري و سياسي دوران معاصر، ازجمله دلمشغوليهاي برنامهريزان و سياستگذاران تعليم و تربيت كشورهاي جهان به شمار ميآيد. در كشورهاي توسعه يافته مفاهيم شهروندي از دوران كودكي تا نوجواني آموزش داده ميشود و دولت نيز آموزشهاي لازم را در اختيار والدين و معلمان قرار ميدهد.
شهروندان به طور داوطلبانه امكانات خود را جهت كمك به پيشرفت و بهبود شهر به كار ميگيرند. شهروندان فعال با توجه به تخصص و استعداد خود در سازمانها و كميتههاي محلي گوناگون نظير انجمن اوليا و مربيان و سازمانهاي غيردولتي عضويت دارند و فعاليت ميكنند. شركت در نشستها و اجتماعات شهري، حضور در محكمههاي عمومي، هيئت منصفه يا هيئتهاي حل اختلاف، مشاركت در پروژههاي اجتماعي براي پيشرفت جامعه و همچنين يافتن مشكلات و راهحل آنها بسيار سودمند خواهد بود. صاحبنظران بر اين عقيدهاند كه اجتماعات محلي و نهادهاي مردممحور ميتوانند با ارائه رفتارهاي جديد و نهادينه ساختن آنها در جوامع، نقش مؤثري در ايجاد و بازتوليد مفهوم شهروندي ايفا نمايند.
بيشك زماني كه عده زيادي از مردم در يك محل تجمع يافته و زندگي ميكنند مبحث مهمي به نام سلامت مطرح ميشود. يكي ديگر از حقوق شهروندان در محله انجام اعمالي است كه سلامت مردم را تضمين ميكند. به عنوان مثال يكي از اين موارد مهم كه با سلامت شهروندان به طور مستقيم در ارتباط است «نظافت و بهداشت محله» است. جمع كردن زبالهها و انتقال آنها به خارج از فضاي شهري و معدوم كردن آنها. هدايت فاضلابهاي توليد شده در شهر به نقاط خارج از شهر (با ساخت و حفظ و نگهداري تجهيزات و زيرساختهايي كه به اين منظور در نظر گرفته ميشود از جمله شبكههاي زيرزميني فاضلاب). پاك كردن آبراهها از اشيا و زبالهها و پسماندهاي احتمالي به منظور جلوگيري از جمع شدن و ماندن آب در جويها كه اصليترين مكان براي رشد و نمو حشرات و به ويژه مگس و پشه است. اينها مواردي است كه بايد توسط دولت تأمين شود اما گروههاي محلهاي در تأمين و تحقق اين مطالبات بسيار مؤثرند. اين گروهها ميتوانند اين مطالبات را به سمت و سوي مثبت سوق داده و در جهت رفاه محله قرار دهند كه در مثال فوق سلامت محله مورد توجه قرار گرفته و چنانچه سلامت مدنظر باشد با آموزش و ارتقاي سطح آگاهي مردم محله ميتواند در تأمين اين مهم مؤثر واقع شود.
