براي آشنايي و شناخت عميق و بنيادين تاريخ انقلاب اسلامي، بايد عواملي را مورد توجه و بررسي قرار داد كه هسته اصلي شكلگيري انقلاب و جريانات مرتبط با آن است و در واقع زمينههاي بروز انقلاب را فراهم كرده و به آن جهت داده است.
از مهمترين نهادهايي كه در مسير حوادث و جريانات انقلاب تا پيروزي آن نقش حساس و مؤثري داشته مساجد بوده است. تمركز دو نهاد مهم بازار و مسجد در كنار هم كه هركدام در طول تاريخ با كاركردهاي متفاوت در مسائل مختلف جامعه نقش داشته و همواره در فعل و انفعالات سياسي ـ اجتماعي و اقتصادي جامعه مؤثر بودهاند، حائز اهميت است. اين دو نهاد در دوران پهلوي دوم و نهضت عظيم امام خميني نيز توانستند جايگاهي برتر همچون دوران صدر اسلام بيابند؛ دوراني كه مسجد مركز همه امور بوده است.
با توجه به اينكه محور و اساس پژوهش مورد معرفي ِ ما «تاريخ شفاهي» بوده است، پس از مطالعات اوليه، افرادي كه در مساجد (شاه سابق، سيدعزيزالله و شيخ عبدالحسين) دستاندركار بودند، شناسايي و پس از پيگيريهاي زياد با آنها مصاحبههايي انجام شد. گزينش مشخصه افراد بر اين اساس بود كه آنان يا از اعضاي هيئت امنا يا از دستاندركاران، مبارزان و مسئولان برگزاركننده مراسم و ميتينگهاي سياسي و اجتماعي اين مساجد بودند. انجام تحقيق ميداني (تاريخ شفاهي) سختيها و محدوديتهاي خاص خود را دارد كه بدون پيگيري مداوم براي انجام مصاحبه با افراد و رفت و آمدهاي مكرر به سرانجام نميرسد.
مجموعهاي كه از آن سخن ميرود، با هدف تبيين نقش و عملكرد سه مسجد مهم بازار، در دوران پهلوي دوم و نهضت امام خميني شكل يافته است. گرچه محور تحقيق منابع شفاهي بوده، اما شرايط علمي كار، محدوديت اطلاعات تاريخ شفاهي و عدم انسجام و پراكندگي مسائل و جريانات ايجاب ميكرد كه از منابع ديگر همچون خاطرات مكتوب، كتابهاي تاريخي و تحقيقي و همچنين اسناد در ارائه گزارش وقايع اين مساجد استفاده شود. اسناد مورد استفاده در اين پژوهش از آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي و ديگر كتابهاي اسنادي فراهم شده است. با توجه به اينكه موضوع طرح پژوهش به لحاظ محتوا و روش كاملاً «نو» بوده و با بررسيهاي صورتگرفته نمونه آن يافت نشده، از اين رو در تدوين و نگارش آن از هيچ كاري اقتباس نشده است. پژوهش حاضر در يك مدخل و سه بخش، به علاوه، بخش اسناد، ضمايم و فهرست منابع و مآخذ به شرح زير شكل يافته است:
در ابتداي اثر كه مدخل ناميده شده، اهميت دو نهاد مسجد و بازار و تعامل بين اين دو و نيز جايگاه هركدام در جريانات سياسي ـ اجتماعي جامعه در گذر تاريخ بيان شده است. در بخش اول به بررسي پيشينه تاريخي و عملكرد مسجد شاه در سه فصل پرداخته شده است. فصل اول به بيان معماري مسجد و مراسم ترحيم و امامان جماعت؛ فصل دوم، به حوادث و جريانات اين مسجد از مشروطه تا آغاز نهضت اسلامي و فصل سوم به جريان نهضت امام خميني در اين مسجد و سخنرانيها، اجتماعات و فعاليتهاي آن اشاره دارد. اين ترتيب در دو بخش ديگر كتاب؛ يعني مسجد سيدعزيزالله و مسجد شيخ عبدالحسين نيز رعايت شده است. البته، فصل دوم مسجد سيدعزيزالله از نهضت ملي تا آغاز نهضت اسلامي و فصل سوم آن آغاز نهضت اسلامي است.
گفتني است در اين اثر حوادث تاريخي كه بهنوعي با اين مساجد ارتباط پيدا ميكند بررسي شده است، اما تكيه اصلي روي حوادث درون اول نهضت اسلامي به رهبري حضرت امام است؛ مباحثي چون لايحه انجمنهاي ايالتي و ولايتي، رفراندوم اصول ششگانه، ميتينگ 21 آذر سال 1343 در اعترض به تبعيد امام و لايحه كاپيتولاسيون و همچنين موضوعات مهم ديگري كه در فصل سوم آمده؛ حوادث دهه اول محرم سال 1342 و جريان استيضاح علم توسط مرحوم فلسفي... كه در آن شرايط انعكاس بسياري در سراسر ايران داشته است.
اميد است اين مجموعه با تمام كاستيهايش، بتواند به عنوان درآمدي بر نقش و اهميت مساجد در بازار تلقي شود.
