محمدبن سلمان، وزير دفاع و وليعهد دوم عربستان سهشنبه 24 آذر در يك نشست خبري از تشكيل آنچه وي «ائتلاف اسلامي براي مبارزه با تروريسم» خواند، خبر داد. به ادعاي محمدبن سلمان، اين ائتلاف براي هماهنگي اقدامات عليه افراطگرايي و تروريسم در عراق، سوريه، مصر و ليبي عمل خواهد كرد. قرار است اتاق عمليات اين ائتلاف در شهر رياض باشد. جمعاً 34 كشور در اين ائتلاف نظامي مشاركت داشته و ۱۰ كشور خارج از ائتلاف نيز از آن حمايت ميكنند. در فهرست منتشر شده از سوي عربستان درباره اعضاي ائتلاف اسلامي ضد تروريسم، نام ايران، عمان، عراق، سوريه، الجزاير و افغانستان به چشم نميخورد. به گفته وزير دفاع عربستان، اين ائتلاف جداي از ائتلاف عربي در يمن است و قصد دارد در ديگر كشورها عمليات انجام دهد. به گفته محمدبن سلمان، اين ائتلاف در عراق و سوريه با هماهنگي «جامعه بينالملل» و به صورت «مشروع» عمليات خواهد كرد. وي ادعا كرده كه امروزه همه كشورهاي اسلامي به صورت انفرادي در حال مبارزه با تروريسم هستند و هيچ هماهنگي ميان آنان وجود ندارد ولي گروههاي تروريستي از فرماندهي يكپارچه برخوردارند. به همين دليل هماهنگي تلاشها ميان كشورهاي اسلامي بسيار مهم است و از طريق اين اتاق عمليات مشترك ميتوان راههاي مقابله با تروريسم را در نقاط مختلف كشورهاي اسلامي تقويت كرد. محمدبن سلمان گفته كه عملياتهاي اين ائتلاف تنها به داعش محدود نبوده و ديگر «گروههاي تروريستي» هم هدف حمله قرار خواهند گرفت. عربستان، تركيه، قطر، امارات، اردن، بحرين، كويت، ليبي، مصر، يمن و چندين كشور آفريقايي و آسيايي از اعضاي ائتلاف تازه تشكيل شده سعودي هستند. شبكه ماهوارهاي العربيه به عنوان بازوي تبليغاتي رياض به سخن پراكني گسترده درباره توان نظامي ائتلاف جديد پرداخته و ادعا كرده كه ائتلاف نظامي تشكيل شده براي مبارزه با تروريسم داراي امكانات عظيمي است. به گزارش اين شبكه ماهوارهاي، ارتشهاي 34 كشور عضو ائتلاف اسلامي 2540 فروند هواپيماي گوناگون، 461 فروند بالگرد تهاجمي، تقريباً 20500 دستگاه تانك و بيش از 44 هزار دستگاه خودروي زرهي در اختيار دارند. العربيه خاطرنشان ساخته كه پاكستان از سلاح هستهاي برخوردار است. عكاظ، چاپ عربستان نيز روز چهارشنبه نوشت: بيش از 4 ميليون نفر در نيروهاي مسلح كشورهاي عضو ائتلاف اسلامي خدمت ميكنند و ضمناً تعداد نيروهاي ذخيره آنها در مجموع بيش از 5 ميليون نفر است.
انكار مشاركت
با اعلام بياطلاعي برخي كشورها از عضويتشان در ائتلاف ضد تروريستي به رهبري عربستان، طرح عربستان براي انحراف افكار عمومي از نقش اين رژيم در حمايت از گروههاي تروريستي با شكست مواجه شد. يك روز پس از اعلام تشكيل ائتلاف ضد تروريستي از سوي «محمد بن سلمان» و اظهارات وي مبني بر مشاركت دست كم34 كشور در ائتلاف ضد تروريستي به رهبري رياض، برخي كشورها همچون لبنان، پاكستان، مالزي و اندونزي با ابراز بياطلاعي از عضويت در اين ائتلاف، خواستار توضيح مسئولان سعودي در اين خصوص شدند. وزارت خارجه لبنان با انتقاد از اقدام وزير دفاع عربستان درباره عضويت بدون هماهنگي عضويت لبنان، اعلام كرد بيروت با هر اقدامي كه به جايگاه و موقعيت اين كشور يا مسئوليت آن در عرصه سياست بينالمللي لطمه بزند، مخالف است. اعزاز احمد چودهري معاون وزارت خارجه پاكستان هم روز چهارشنبه گفت كه از خواندن خبرهاي رسانهها مبني بر اينكه عربستان، پاكستان را در ائتلاف ضد تروريستي 34 كشور قرار داده، شوكه شده است. مسئولان و شخصيتهاي چند كشور ديگر ازجمله مصر نيز با ابراز تعجب در قبال خبر عضويتشان در ائتلاف ضد تروريستي اعلام شده، مخالفت خود را اعلام كردند. در مقابل برخي كشورها به حمايت از تشكيل اين ائتلاف جديد پرداختند. از جمله «تانژو بيلگيچ» سخنگوي وزارت امور خارجه تركيه روز پنج شنبه طي اظهاراتي، ماهيت صرفاً نظامي ائتلاف به اصطلاح ضدتروريستي تشكيل شده از سوي عربستان سعودي را رد كرد. بيگليچ تصريح كرد: همكاري نظامي و اطلاعاتي در مبارزه با گروه تروريستي داعش ضروري است اما مهمترين جنبه مبارزه با تروريسم، بعد ايدئولوژيك آن است. اين سخنگو در پاسخ به اين سؤال كه آيا تركيه از ائتلاف به اصطلاح مبارزه با تروريسم عربستان حمايت نظامي خواهد كرد يا نه، مدعي شد كه تركيه مبارزه با تمام گروههاي تروريستي از جمله داعش را ادامه خواهد داد. در مقابل ولاديمير پوتين رئيسجمهور روسيه روز پنجشنبه گفت: مسكو معتقد است كه ائتلاف ضد تروريستي جديد ايجاد شده توسط رياض جنبه ضد روسي ندارد.
ماهيت و ابعاد
صرف نظر از برخي واكنشهاي رسمي، بسياري از صاحبنظران كه موضوع ائتلافهاي نظامي قبلي كشورهاي حوزه خاورميانه، به ويژه دو طرح مختلف يعني طرح تشكيل نيروهاي واكنش سريع عربي، به رهبري عربستان و طرح تشكيل ارتش مشترك عربي به رهبري مصر را دنبال نمودهاند، در باره اصالت و كارايي ائتلاف ضد تروريستي جديد ترديد دارند و آن را بيش از آن كه يك ائتلاف واقعي تلقي كنند، به عنوان يك موضوع سياسي با ابعاد تبليغاتي مينگرند كه قرار است به عنوان مكمل ديگر طرحهاي ضد تروريستي باشد. ايجاد اين ائتلاف، مشابهت زيادي با تصميم نشست سران اتحاديه عرب در شرمالشيخ در مارس 2015 براي تشكيل ارتش مشترك عربي دارد. امريكا در فوريه 2015 نيز از تشكيل نيروهاي واكنش سريع عربي به عنوان نتيجه مذاكرات كمپ ديويد بين دولت امريكا و كشورهاي عرب حوزه خليج فارس حمايت كرد. با توجه به دو تجربه نافرجام قبلي و رقابت و اختلافات شديد مصر و عربستان براي كسب رهبري جهان عرب و از سوي ديگر بهدست گرفتن سكان نيروي نظامي مشترك عربي، اكثر تحليلگران اعلام ائتلاف جديد را نيز چندان جدي نگرفتهاند. در واقع هنگامي كه عربستان نتوانسته است بين كشورهاي عربي و همسو با خود چنين ائتلافي را ايجاد كند، يقيناً با گسترش دامنه شركاي خود در اين ائتلاف به ديگركشورهاي اسلامي، با چالشهاي بيشتري مواجه شده و امكان تشكيل اين ائتلاف و در مرحله بعدي انجام عمليات مؤثر توسط آن را نخواهد داشت. اعلام ائتلاف جديد، واكنشي به ورود روسيه به عرصه جنگ داخلي سوريه و تشكيل ائتلاف مؤثر و چهارگانه مشتمل بر سوريه، عراق، ايران و روسيه است. با ورود روسيه به معادلات نظامي در سوريه، اين بحران منطقهاي به يك بحران بينالمللي تبديل شده و عملاً عربستان و متحدان آن را در مقابل يك ائتلاف جدي و كارآمد در موضع انفعال قرار داده است. در عين حال ائتلاف ضد تروريستي جديد از كاستيهاي بسياري رنج ميبرد كه از جمله ميتوان به تنوع و تفاوت قابل ملاحظه مواضع كشورهاي تشكيل دهنده آن، در كنار فقدان وجود يك دستور كار مشخص، چالش ايجاد نيروي مشترك و هماهنگي نظامي و مهمتر از آن تجارب ناكام عربستان در اين زمينه نام برد كه عملاً امكان تحقق آن و اقدامات مؤثر را دشوار ميسازد. عربستان تاكنون تلاشهاي زيادي براي ايجاد يك ائتلاف نظامي تأثيرگذار در جنگ يمن نموده ولي توفيق چنداني در اين زمينه كسب نكرده است و دقيقاً با توجه به اين نقاط ضعف، ايجاد ائتلافي جديد براي مداخله در بحرانهاي منطقهاي به ويژه در سوريه و عراق چالش سهمگيني براي رياض خواهد بود. عربستان در حالي ادعاي تأسيس و رهبري ائتلاف ضد تروريستي را مطرح ميكند كه براساس اسناد دستگاههاي امنيتي و اطلاعاتي عراق و سوريه به عنوان قربانيان اصلي تروريسم در منطقه، رژيم سعودي با همراهي قطر، تركيه و امريكا، حامي اصلي تروريسم است و همواره نگاهي دوگانه به اين پديده داشته است. به همين دليل بسياري از كارشناسان امور منطقه و تروريسم معتقدند هدف از تشكيل ائتلاف جديد به اصطلاح ضد تروريستي به رهبري عربستان، تجزيه منطقه خاورميانه بر مبناي تفكيك بين سني و شيعه است كه بدين ترتيب دورنماي ايجاد جنگ مذهبي در منطقه بيش از پيش افزايش خواهد يافت. بيجهت نيست كه جان كري وزيرخارجه امريكا اخيراً درباره تبعات احتمالي بحرانيتر شدن اوضاع در سوريه هشدار داده و از احتمال وقوع پديدهاي شبيه«جنگهاي 30 ساله» (جنگهاي مذهبي در اروپا) در خاورميانه سخن گفته است. وي تصريح كرده كه اگر با فرايند صلح يا با يك راهحل مانع تشديد بحران سوريه نشويم، اين بحران ميتواند به يك جنگ تمام عيار ميان سني و شيعه تبديل شود.
