پس از گذشت حدود 2 ماه از حادثه منا، بالاخره پيكر غضنفر ركن آبادي
ديپلمات برجسته كشورمان كه در اين حادثه به شهادت رسيده و مدتها مورد
شناسايي قرار نگرفته بود، به كشور بازگشت.
اين درحالي بود كه با مشخص بودن تكليف بازگشت ركن آبادي برخي شايعات درباره ربوده شدن وي با توجه به نقش و جايگاه وي در همكاري ايران با حزبالله لبنان نيز مطرح شد كه با بازگشت پيكر وي به چنين شايعاتي پايان داده شد. در اين ميان هنوز تكليف برخي از مفقودان حادثه منا نيز پا بر جاست و طبق گفته رئيس سازمان حج و زيارت 13 تن از زائران ايراني در اين مراسم جزو مفقودان حادثه منا محسوب ميشوند. در اين ميان سؤال اصلي اينجاست كه با بازگشت پيكر زائران ايراني كشته شده در اين حادثه به صورت كامل مسئوليت و پيگيري اين حادثه به طور كامل به پايان ميرسد؟ به نظر ميرسد كه پاسخ به اين جواب منفي باشد چراكه با بازگشت كامل پيكرها نيز مرحلهاي تازه آغاز ميشود كه همان پيگيري مسئوليت سياسي و ديني اين حادثه از سوي كشورمان است.
رهبري چه گفتند
رهبر معظم انقلاب اسلامي نيز در ديدار خود با دستاندركاران حج كه پس از اين حادثه صورت گرفت، با تأكيد بر اين مسئله فرمودند: اين حادثه به هيچ وجه نبايد فراموش شود و دستگاه ديپلماسي و سازمان حج موظف هستند كه اين موضوع را به صورت قاطع دنبال كنند. ايشان با پيگيري اين مسئله و گفتوگو با دولتها براي تبيين اهميت ماجرا و بررسي راههاي جلوگيري از تكرار آن را وظيفه مهم مسئولان كشور به خصوص دستگاه ديپلماسي خواندند و افزودند: ظواهر ماجرا نشان ميدهد كه اين فاجعه در اثر كوتاهي دولت ميزبان رخ داده اما در هر صورت، اين مسئله، يك مسئله سياسي نيست بلكه بحث بر سر هزاران مسلماني است كه در حال عبادت و انجام مناسك حج و با لباس احرام جان باختند و اين مسئله بايد به صورت جدي دنبال شود.
فرافکنی آلسعود
فاجعه بزرگ و شايد بتوان گفت بيسابقه منا از همان آغاز پرسشهاي فراواني را در مورد بيكفايتي و بيتدبيري دولت عربستان در زمينه اداره امور حج نزد افكار عمومي امت اسلامي برانگيخت. از همان ساعات اوليه حادثه، مقامات سعودي بهجاي پاسخگويي، شيوه اتهامزني به متقاضيان تحقيق در مورد حادثه منا و ايراد اتهام به حجاج ساير كشورها، از جمله حجاج ايراني را در پيش گرفتند.
رسانههاي عربستاني از جمله خبرگزاريها و شبكههاي تلويزيوني عربستاني در رأس اين تبليغات كينه توزانه قرار داشتند، به عنوان مثال روزنامه «الاشرقالاوسط» در تيتر اول خود در روز ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۵ اظهار داشت: «حركت خلاف جهت 300 حاجي ايراني باعث فاجعه منا شد» و در اين راستا كمپينهايي با عنوان «ايران تقتل الحجاج» به راه انداختند و ادعا كردند «ايران قصد دارد افكار عمومي مسلمانان را استحمار كند» يا در اقدامي ديگر، رسانههاي سعودي انگشت اتهام را بهسمت حجاج آفريقايي نشانه رفتند. «العربيه» نيز در گزارشهاي خبري خود در مورد حادثه خونين منا، حجاج آفريقايي را عامل كشتار دانست. مسئولان عربستان و مقامات برخي دولتهاي عربي مثل بحرين، امارات و مصر از همان آغاز بهجاي تلاش براي پاسخگو كردن عربستان به سؤالات و ابهامات درباره اين فاجعه و بارها با تعريف و تمجيد بيمورد از مسئوليتپذيري عربستان در امدادرساني به آسيبديدگان فاجعه و با حمله به ايران اعلام كردند كه هيچ كشوري از جمله ايران نبايد از اين حادثه بهرهبرداري سياسي كند.
در همين راستا، پادشاه سعودي در نشست هيئتوزيران اين كشور در رياض، با تعريف و تمجيد از نقش عربستان در فاجعه منا، تأكيد كرد: عربستان به هيچ دست پشتپردهاي اجازه نخواهد داد تا نقش كشور را در خدمترساني به حجاج بيهوده و ناكارآمد جلوه دهد و باعث تفرقه در جهان عربي و اسلامي شود. در اين ميان تعدادي از كشورهاي مسلمان و عربي نيز به جاي همراهي با ايران تنها به همراهي با عربستان سعودي پرداختند. براي مثال، امير كويت «تبريك خالصانه» خود را به دليل «موفقيت بزرگ برگزاري موسم حج امسال» به پادشاه عربستان سعودي گفته و از «تلاشهاي شخصي و دولت حكيم» عربستان سعودي تقدير كرده است يا خليفهبنسلمان آلخليفه، نخستوزير كشور بحرين در خصوص آنچه آن را «موفقيت مقامات عربستان در برگزاري موفق حج» ناميد، به اين كشور تبريك گفت. عبدالفتاح السيسي، رئيسجمهور مصر نيز در اظهاراتي از مديريت عربستان سعودي در برگزاري مراسم حج تقدير كرد و گفت: «مصريها، اعراب و مسلمانان سرتاسر جهان به خدمات خالصانه عربستان سعودي به زوار و بازديدكنندگان از مكه در طول سال جاري اعتماد دارند.»
رجب طيب اردوغان، رئيسجمهور تركيه نيز از عملكرد دولت عربستان در مديريت برگزاري مناسك حج پس از حادثه منا دفاع كرد و گفت: برخي گفتهاند مشكلاتي در زمينه سازماندهي حج وجود داشته است. فكر نميكنم اين رويكردها مناسب باشند.
علاقه عربستان به چیست؟
نكته ديگري كه در اين بين وجود دارد، اين است كه دولت عربستان بسيار علاقه دارد اين حادثه را يك «اتفاق مرسوم و معمول» جلوه دهد و از آن عبور و آن را فراموش كند، به همين دليل دستگاههاي رسانهاي حامي اين كشور بلافاصله از متداول بودن اين حادثه صحبت كردند، براي مثال يكي از رسانههايي كه در جهت مسئوليتزدايي عمل كرد، در گزارشي با عنوان «حوادث مرگبار در مراسم حج روي خط زمان» با بررسي حوادثي كه در سالهاي گذشته در حج رخ داده است، تلاش داشت اين امر را معمول نشان دهد.
همچنين از روز بعد از حادثه، سعي در طبيعي جلوه دادن موضوع داشتند و مدعي بودند اين حادثه بهدليل گرماي هوا بوده است، براي مثال منصوربنالتركي، سخنگوي وزارت كشور عربستان در نشستي خبري گفت: حركت كردن بعضي از حجاج در مسير معكوس و برخورد دو گروه از حجاج در يك تقاطع، علت ازدحام جمعيت و حادثه امروز در صحراي منا بود كه بدون شك گرماي هوا و خستگي حجاج اوضاع را بدتر كرد. به همين دليل، رهبر انقلاب اشاره كردند: «اين حادثه بههيچوجه نبايد فراموش شود و دستگاه ديپلماسي و سازمان حج موظف هستند كه اين موضوع را بهصورت قاطع دنبال كنند.»
دولت جمهوری اسلامی ایران چه كرده است
مطابق با موازين حقوق بينالملل و آنچه حقوقدانان برجسته از آن ياد كردهاند، مسئوليت دولت عربستان در اين زمينه محرز است و «فاجعه منا از دو منظر حقوق بينالملل و حقوق بشر بينالمللي، قابل بررسي است و عربستان در هر دو حوزه، تعهدات خود را نقض كرده است.» بنابراين مسئوليت مدني و حقوقي دولت عربستان در اين فاجعه بههيچوجه نبايد به فراموشي سپرده شود.
مسئوليت دولت ميزبان در قبال جان حجاج و كوتاهي در اين زمينه، سهلانگاري در پيشبيني موضوع با وجود اينكه طي سه دهه گذشته بارها اتفاقات مشابهي رخ داده است، بياحترامي به اجساد مطهر، دفن بياجازه جانباختگان، سهلانگاري و بيتدبيري در رسيدگي به وضعيت مجروحان حادثه كه به گواهي تيمهاي پزشكي حاضر در صورت رسيدگي بهموقع بسياري از قربانيان نجات پيدا ميكردند، عدم تعيين وضعيت مفقودان و پنهانكاري، بيمسئوليتي و عدم پاسخگويي در اين زمينه، همه و همه مسئوليت حقوقي، سياسي و اخلاقي دولت عربستان را نشان ميدهد.
البته دراين ميان دستگاه دپيلماسي نيز وظيفه مهمي در اين رابطه بر عهده دارد. الهام امينزاده در همين رابطه و با اشاره به ابعاد مختلف بررسي اين حادثه ميگويد: شوراي امنيت ملي هماهنگي اين مجموعه را برعهده دارد و قرار است پيگيري غرامت براي آسيب ديدگان و قربانيان، موضوع تضمين رسمي براي تكرار نشدن در سالهاي آينده و نحوه مديريت آيين حج را پيگيري كند. همچنين از طريق وزارت امور خارجه نيز رايزني براي سرعتبخشي در تشكيل كميته حقيقت ياب درحال انجام است تا ابعاد اين فاجعه بررسي شود.
همچنين نماينده ولي فقيه در سازمان حج و زيارت نيز در اين رابطه اضافه كرده است: اين حادثه، حادثه بزرگي بود. 462 نفر از زائران ايراني در اين فاجعه جان خود را از دست دادند و ما وظيفه داريم كه اين مسئله را از جوانب مختلف پيگيري كنيم.
نماينده ولي فقيه در امور حج و زيارت به موضوع مستندسازي اين فاجعه اشاره كرد و گفت: تاكنون حدود هزار مصاحبه با كساني كه شاهد اين فاجعه بودهاند انجام دادهايم، اطلاعات آنها را كسب كردهايم، البته با تعدادي از زائران خارجي نيز گفتوگو و اطلاعات آنها را نيز جمعآوري كردهايم. وي افزود: اطلاعات اين دو بخش با هم سازگاري دارند و هر دو به اين مسئله معترض هستند كه اگر اطلاعات صحيح داده ميشد، دوربينهايي كه در آن منطقه وجود دارد، بالگردهايي كه فعاليت ميكردند، اطلاعات درست را منتقل ميكردند، اين اتفاق نميافتاد.
سکوت نهادهای مدعی حقوق بشر
از سويي ديگر، اين فاجعه بزرگ بار ديگر ادعاي كشورها و سازمانهاي مدعي حقوق بشر را نيز نشان داد. كشتار بيش از 7 هزار و 500 زائر آنقدر بزرگ بود كه سازمانهاي متولي حقوق بشر بهخصوص سازمان ملل واكنش درخوري نشان دهند، اما دبيركل سازمان ملل تنها و تنها به يك عرض تسليت ساده بسنده كرد. دولتهاي امريكا، انگليس، فرانسه و اتحاديه اروپا نيز كه همواره خود را در زمينه حقوق بشر ميداندار معرفي ميكنند، تنها به يك عرض تسليت ساده بسنده كردند و فاجعه به اين بزرگي را تنها در حد يك «ازدحام جمعيت» ساده تقليل دادند، بهعنوان مثال ديويد كامرون، نخستوزير انگليس در پيامي در صفحه توئيتر خود نوشت: «فكر و دعاي من با خانوادههاي قربانياني است كه در حادثه ازدحام جمعيت در سرزمين منا در نزديكي مكه كشته شدهاند.»
بنابراين بر كشورهاي اسلامي بهطور عام و بر مسئولان و بهويژه دستگاه ديپلماسي و قضايي ايران بهطور خاص، فرض است كه تا مشخص نشدن دقيق ابعاد اين حادثه و نيافتن مقصران و خاطيان آن، در پيگيري اين حادثه در مجامع بينالمللي و مجامع جهان اسلام از پا ننشينند. بيشك فراموش كردن و عدم پيگيري اين حادثه ممكن است حوادث مشابهي را در آينده به وجود آورد.
