لازمه بسيج انقلابي در فرآيند شكلگيري و پيروزي انقلابها فراهم بودن شرايط سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي از يك سو و اركان بسيج انقلابي، يعني مشاركت وسيع مردمي، ايدئولوژي، سازمان و رهبري از سوي ديگر است.
سازمان در فرآيند انقلابي كارهاي ويژهاي چون انسجامبخشي انقلابيون، برقراري ارتباط دقيق ميان انقلابيون، مردم و رهبري، اطلاعرساني لازم، جذب و آموزش نيروهاي انقلابي، تأمين تداركات، منابع مالي و پشتيباني را بر عهده دارد. سازمانها به دو گروه قديمي و جديد قابل دستهبندي هستند. سازمانهاي قديمي ريشه در تاريخ جامعه دارند و با كاركردهاي خاص خود متعلق به دوره خاصي از انقلاب نيستند، ولي در شرايط انقلابي مورد بهرهبرداري انقلابيون قرار ميگيرند، مانند هيئتهاي مذهبي در فرآيند انقلاب اسلامي، اما سازمانهاي نوين تنها بهمنظور اهداف انقلاب ايجاد ميشوند و سابقهاي پيش از انقلاب ندارند.
اعتقاد به نامشروع بودن حكومت غيرمعصوم، فرهنگ ايثار و شهادت، مبارزه با ظلم و طرفداري از مظلوم، تقيه، انتظار، غيبت و... را ميتوان از مهمترين عناصر و مؤلفههاي فرهنگ سياسي تشيع برشمرد. همچنين در اين راستا بايد به ساختار و نمادهاي مذهبي فرهنگ شيعه مانند مراسم عاشوراي حسيني، سوگواري، تعزيه و سنت ياد شهيدان در تقويم مذهبي و نظاير آن اشاره كرد كه بالقوه حاوي قدرت عظيمي در تحريك و بسيج سياسي مردم و دميدن روح مبارزه و انقلابيگري در طول تاريخ بوده است. تمامي نمادهاي مذهبي و عاشورايي ذكرشده به شكلي در ساختار سازماني خودجوش و مردمنهاد به نام هيئتهاي مذهبي تجلي يافته است. در طول دوران شكلگيري و پيروزي انقلاب اسلامي با توجه به شرايط اجتماعي و مذهبي تجلي يافته است. در طول دوران شكلگيري و پيروزي انقلاب اسلامي با توجه به شرايط اجتماعي و سياسي هيئتهاي مذهبي علاوه بر حفظ كاركردهاي سنتي كاركردهاي جديدي نيز بر عهده داشتهاند. از ميان كاركردهاي انقلابي هيئتهاي مذهبي ميتوان به كاركردهاي سياسي و نظامي، فرهنگي و هنري، اجتماعي و اقتصادي اشاره كرد. بر اساس چنين كاركردهايي درون هيئتهاي مذهبي هستهاي انقلابي شكل ميگرفت، انقلابيون آموزش نظامي را فرا ميگرفتند، شعارها، اعلاميهها، نوارها، تصاوير و عكسهاي انقلابي را تهيه، توزيع و تكثير ميكردند، تجليل از انقلابيون و بزرگداشت ياد شهدا در قالب جلسات آموزش قرآن، احكام اسلامي، روضهخواني و مراسم عزاداري و... درون اين هيئتها انجام ميشد. با توجه به مطالب مذكور شرايط و ساختار خاص هيئتهاي مذهبي امكان سازماندهي، بسيج و فعاليتهاي سياسي را در جريان انقلاب اسلامي در كنار ساير سازمانها به شكل قابل توجهي فراهم ميكردند. به شكلي كه از يك طرف مراسم مذهبي پوششي براي فعاليتهاي سياسي و عامل مخفيسازي فعاليتها بود و رژيم شاه چندان جرئت مخالفت با مراسم مذهبي و جلوگيري از آن را نداشت. از طرف ديگر مردم در مراسم مختلف مذهبي به شكل خودجوش و بدون دعوت در مساجد، تكايا و اماكن مقدس ديگر حضور مييافتند و بر اين اساس تجمع عظيمي بدون سازماندهي در جهت اهداف انقلابي بر اساس فرهنگ سياسي شيعي و در قالب تقويم مذهبي آن در شهرهاي مختلف مخصوصاً در ايام تاسوعا و عاشوراي حسيني در دل هيئتهاي مذهبي شكل ميگرفت. به دليل چنين جايگاه قابل توجهي امام خميني(ره) به عنوان رهبر نظريهپرداز، عملياتي و معمار بزرگ انقلاب اسلامي، مشوق و الهامبخش تشكيل و گسترش فعاليت هيئتهاي مذهبي و مجالس عزاداري بودند و در برخي از آنها نماينده داشتند، لذا ايشان بارها در سخنرانيهاي خود به اهميت هيئتهاي مذهبي و برپايي مجالس عزاداري در محرم و صفر و نيز تجمع مسلمانان در مساجد و انجام كارهاي جمعي اسلامي همچون نمازهاي جماعت و نماز جمعه تأكيدهاي فراواني داشتند، زيرا از ديدگاه ايشان اين تجمع گروهي علاوه بر اينكه ثواب اخروي را در پي دارد، در فرآيندهاي سياسي جامعه نيز اثرگذار است. در واقع پيروزي انقلاب اسلامي در ايران يكي از نتايج مهم چنين حضور هدفدار مردم با رهبري يك مرجع تقليد بوده است.
