شايد اگر آقاي حسينزاده را از خاطرات دوران مدرسهام حذف كنم ديگر هيچ خاطره شيرين و ماندگاري از دوران تحصيل ندارم. براي همين هيچ وقت اين معلم دلسوز و دوستداشتني را فراموش نميكنم. آن سالها مثل الان نبود كه براي هر درسي يك معلم اختصاصي داشته باشيم مخصوصاً براي ما كه در محلهاي محروم و كمبرخوردار از امكانات شهري درس ميخوانديم. براي همين يك معلم گاهي اوقات چند كار را باهم انجام ميداد. آقاي حسينزاده هم معلم پرورشي بود هم معلم قرآن. هم هنر درس ميداد و هم به بچهها انشا نوشتن را ميآموخت. اگر يك روز معلم ديني و عربي هم نميآمد خودش گچ برميداشت و پاي تخته تمرينهاي عربي را مينوشت و قصههايي از پيامبران برايمان تعريف ميكرد. با اينكه جانباز بود و خسخس سينه شيميايي شدهاش به راحتي به گوش ميرسيد اما هيچ وقت كمكاري نميكرد براي همين حتي اگر لازم بود زنگ ورزش ميآمد توي حياط و با بچهها ورزش ميكرد. ورزش كه نه چون آن روزها زنگ ورزش ما فقط به يك توپ پلاستيكي و دو تا دروازه كوچك خلاصه ميشد بنابر اين بهتر است بگويم با بچهها پا به توپ ميشد. آقاي حسينزاده اهتمام ويژهاي به آموزش قرآن داشت. يادم هست حتي وقتي مدير مدرسه يا معاون به او اعتراض ميكرد كه حالا چرا اينقدر خودت را به آب و آتش ميزني ميگفت: «اين بچه اگر قرآن را ياد نگيرند فردا من و شما مسئول هستيم.» آقاي حسينزاده هيچ وقت بچهها را تنها نميگذاشت. هميشه با آنها دوست بود، هميشه كنارشان بود مثل يك پدر مهربان. تا اينكه يك روز درست هفتهاي كه قرار بود امتحانات خرداد را بدهيم در بيمارستان بستري شد و در آخر هم خسخس سينهاش قطع شد و براي هميشه از پيش ما رفت. هنوز هم جملهاي كه براي روز معلم پاي تخته سياه نوشته بود را فراموش نميكنم. جملهاي از استاد شهيد مرتضي مطهري كه با خط زيباي خودش روي تخته نوشته بود: «من ستايشگر معلمي هستم كه انديشيدن را به من ميآموزد نه انديشهها...»
ضرورت آموزش قرآن
آموزش قرآن كريم به عنوان كتاب آسماني ما مسلمانان از اهميت بالايي برخوردار است و بر اساس فرمايشات بزرگان، يادگيري قرآن كريم بر هر مسلماني واجب است. قرآن كتاب زندگاني ما مسلمانان است و اهتمام در امر يادگيري آن و آموزش آن به افراد ديگر نيز از اهميت بالايي برخوردار است، به گونهاي كه پيامبر اكرم(ص)، در حديثي ميفرمايند: «بهترين شما كسي است كه قرآن را فراگيرد و به ديگران نيز بياموزد».
اين حديث شريف به خوبي بيانگر اهميت و ضرورت آموزش قرآن كريم است. موضوع بااهميتي كه به نظر ميرسد به رغم ضرورتي كه دارد فراموش شده و آن طوري كه بايد و شايد به اين موضوع توجه نميشود.
حالا در اين ميان يك نفر مثل آقاي حسينزاده معلم دلسوز پرورشي و مربي قرآن مدرسه با اهتمام شخصي و با جديت به امر آموزش قرآن كريم اقدام ميكند، اما يادمان باشد كه هميشه اين گونه نيست و متأسفانه كتاب آسماني و ارزشمند قرآن كريم مدتها بر روي طاقچه منازل خاك ميخورد. اين همه درحالي است كه در منابع تربيتي اسلامي، آموزش و تعليم قرآن به كودكان بهعنوان يكي از وظايف مسلم پدران شناخته شده است. اميرالمؤمنين حضرت علي(ع) در مقام شمردن حقوق فرزندان بر پدران خويش در كنار انتخاب نام نيك براي فرزند و تربيت شايسته او، به تعليم قرآن اشاره ميكند و ميفرمايد: «از جمله حقوقي كه فرزند بر پدر خود دارد اين است كه نام نيكو برايش انتخاب كند، خوب تربيتش كند و به او كتاب خدا را بياموزد.»
همچنين آن حضرت در جاي ديگري به شاعري كه فرزند خود را جهت تشويق به خاطر فراگيري شعر و كلام عرب به خدمت حضرت آورده بود، فرمودند: «اگر به او قرآن ياد ميدادي برايش بهتر بود» و در جاي ديگر خطاب به امام حسن(ع) ميفرمايد: «در اولين قدم براي تربيت تو، از تعليم كتاب خدا و تأويل آن شروع كردم.»
ائمه معصوم(ع)، پدران و مادران را براي آموختن قرآن به فرزندان تشويق كرده و اجر و پاداش معنوي خداوند را در قبال اين عمل يادآور شدهاند، امام حسن عسكري(ع) فرمودند: «خدواند به پدر و مادر پاداش فراواني را عنايت ميكند و آنان با شگفتي سؤال ميكنند: پروردگارا! اين همه تفضل درباره ما در قبال چيست؟ اعمال ما شايسته چنين پاداشي نبوده است؛ در جواب به آنها گفته ميشود: اين همه عنايت و نعمت، پاداش شماست كه به فرزند خود كتاب خدا، قرآن را آموختيد و او را در آئين اسلام بصير و بينا تربيت كرديد.»
اهميت آموزش قرآن كريم
به خوبي مشخص است كه قرآن كريم تا چه حد براي ما اهميت دارد و ضرورت آشنايي هرچه بيشتر افراد با تلاوت، ترجمه و تفسير آيات اين كتاب آسماني و از همه مهمتر عمل به دستورات اين كتاب مقدس تا چه اندازه است؟
در اين ميان برخي از كارشناسان بر اين اعتقاد هستند كه شكل نامناسب آموزش قرآن كريم و روشهاي به كار گرفته شده در آموزش اين كتاب آسماني شايد يكي از مهمترين دلايل عدم رغبت برخي از نوجوانان و جوانان براي آموزش و فراگيري كتاب آسماني مسلمانان باشد.
از اين رو كارشناسان توصيه ميكنند در برگزاري دورههاي آموزشي بهويژه براي نوجوانان و جوانان، بهتر است آن را از قالب رسمي خارج كرد و آنها را به شكلي دوستانه در كنار يكديگر در محيطي معنوي همچون مسجد قرار داد تا علاوه بر امكان ايجاد دوستيهاي سالم ميان قرآنآموزان با آموزشهاي لازم، آنها را بهصورت يك گروه منسجم سازماندهي كرد تا بدين وسيله بتوان از خود گروه بهعنوان يك وسيله تبليغ معارف قرآن، بهرهبرداري كرد. ضمن اينكه محيط برگزاري دورهها نيز بايد به قدر كافي جاذب و جالب باشد كه اين امر به عواملي همچون خصوصيات معلم، ابزارهاي آموزشي، امكانات آموزشي، تعداد قرآنآموزان، فضا و محيط آموزش از لحاظ سكوت و پاكيزگي و زيبايي، مشوقهاي مادي و معنوي، دعوت از قاريان و حافظان خردسال و بزرگسال و... بستگي دارد.
آموزش قرآن از نگاه رهبري
مقام معظم رهبري سالهاي سال اعم از سالهاي قبل از انقلاب تا سالهاي بعد از انقلاب همواره با قرآن كريم مأنوس بوده و از مربيان و معلمان برجسته قرآن كريم هستند كه هنوز هم خيلي از افراد خاطرات خوش كلاسهاي قرآن معظم له در مسجد كرامت مشهد را در سالهاي قبل از انقلاب به ياد دارند. ايشان همواره بر ضرورت آموزش و تعليم و فراگيري قرآن كريم تأكيد داشتهاند.
معظم له در يكي از سخنرانيهاي خود به موضوع اهميت تعليم قرآن كريم ميپردازند و با تبيين و تشريح راهكارهاي تعليم قرآن كريم ميفرمايند: «بايد تعليم قرآن را در سه مقطع پيگيري كنيم: مقطع روخواني قرآن، مقطع روانخواني قرآن، مقطع فهم مفاهيم قرآن. در مقطع روخواني قرآن براي اينكه بچه قرآن را ياد بگيرد هيچ لزومي وجود ندارد كه شما داستانهاي قرآني را ذكر كنيد. اين داستانها را بگذاريم براي كتابهاي تاريخ و ديني. دانشآموز در فراگيري قرآن متمركز شود. مقطع دوم مقطع روانخواني قرآن است يعني دانشآموز بتواند راحت قرآن را بخواند يا همه مردم ايران بعضاً در 10 سال آينده به همت شما بتوانند راحت قرآن را بيغلط بخوانند. مقطع سوم مقطع درك مفاهيم قرآني است. مقطع دوم ميتواند در دوره راهنمايي باشد ولي مقطع سوم در دوره دبيرستان واقع شود يا تقسيمبنديهاي ديگري كه ممكن است صورت گيرد.»
بدون شك فراگيري قرآن كريم علاوه بر اجر اخروي در زندگي دنيايي نيز كاربردهاي فراواني دارد. واقعاً شايسته نيست كه فردي در جامعه اسلامي زندگي كند و از سواد بالايي هم برخوردار باشد اما توانايي تلاوت كتاب الهي را نداشته باشد.
در اين ميان اما به لطف خدا و به بركت انقلاب اسلامي در سالهاي اخير موضوع آموزش قرآن كريم به شكل ويژهتري در حال پيگيري است به گونهاي كه علاوه بر برخي از نهادهاي دولتي مانند آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان دارالقرآن كريم، اداره اوقاف، سازمان تبليغات اسلامي، دانشگاهها و... نهادهاي مردمي، تشكلها، بخشهاي خصوصي، مؤسسات و آموزشگاههاي مختلفي نيز به اين موضوع ورود پيدا كردهاند.
راهكارهاي مناسب آموزش قرآن
اما آنچه در اين ميان اهميت دارد شيوههاي جذب افراد براي فراگيري قرآن كريم و تعليم اين كتاب آسماني است، زيرا كارشناسان بر اين اعتقاد هستند كه هرچه شيوههاي آموزش متنوعتر و در فضايي با نشاطتر انجام شود ميتواند در ايجاد انگيزه براي تعليم اين كتاب آسماني تأثيرگذارتر باشد.
سيداحمد هاديان يكي از مربيان قرآن كريم، سالها در اين حوزه مشغول فعاليت بوده و تاكنون شاگردان بسيار زيادي تربيت كرده است. وي كه در حوزه تفسير قرآن كريم فعاليت دارد مؤسسهاي را ايجاد كرده كه اين مؤسسه قرآني در حوزه قرائت، تفسير و ترجمه قرآن كريم فعاليت دارد و نوجوانان و جوانان بسيار زيادي در اين آموزشگاه تاكنون آموزشهاي قرآني را پشت سر گذاشتهاند.
وي در خصوص راهكارهاي ارزشمند در خصوص تعليم قرآن كريم ميگويد: «ايجاد محيط شاد و بانشاط خصوصاً براي نوجوانان و جوانان ميتواند اولين قدم براي ايجاد انگيزه در افراد براي فراگيري قرآن كريم باشد.»
اين معلم قرآن ميافزايد: «استاد علاوه بر تسلط به مباني، قرائت، ترجمه، تلاوت و تفسير قرآن كريم بايد از اخلاق خوش و خلق نيكو نيز برخوردار باشد چراكه همين خلق نيكو ميتواند عامل بسيار مهمي براي تشويق نوجوانان و جوانان به فراگيري قرآن كريم باشد.»
استاد هاديان در ادامه صحبتهاي خود ميافزايد: «استاد بايد صبور و چهرهاش بشاش و خندهرو باشد، همواره با لباسي مرتب و تميز در كلاسها ظاهر شود و با نظم و انضباط باشد.»
اين معلم قرآن، ميگويد: «يكي از موضوعات مهم ديگري كه در ايجاد انگيزه و تشويق شدن افراد خصوصاً كودكان، نوجوانان و جوانان براي حضور در كلاسهاي قرآن ضروري و مهم به نظر ميرسد بيان داستانها و روايات قرآن كريم به زباني شيرين و دوستداشتني است به گونهاي كه فرد از شنيدن آن داستان لذت ببرد، ضمن اينكه نتايج اين داستان براي وي به خوبي بازگو شود.»
وي ميگويد: «مثلاً اگر داستان يوسف پيامبر را براي شركتكنندگان در كلاس قرآن بازگو ميكنيم بايد نتيجه داستان را هم بگوييم يعني آنجايي كه حضرت يوسف نتيجه صبرش را ميبيند يا آنجايي كه وي از گناه چشم ميپوشد و در اثر چشمپوشي از گناه به مقام عزيزي مصر ميرسد گرفته تا لحظهاي كه يوسف در ديدار با پدر دچار ترديد شد و از روي اسب پياده نشد و نتيجه آن، همه و همه به خوبي براي افراد بازگو شود چراكه همه اينها درس زندگي است.»
به گفته اين معلم قرآن، يكي ديگر از موارد مهمي كه بايد در كلاسهاي آموزش قرآن كريم به آن توجه كرد دقت بيشتر استاد و معلم بر روي آياتي است كه درباره رحمت الهي صحبت ميشود. در حقيقت يك استاد بايد بيشتر از اينكه به آياتي توجه داشته باشد كه از عذاب الهي ميگويد بيشتر از رحمت خدا به دانشآموز خود بگويد تا از همان دوران كودكي وي براي انجام اعمال و عبادات خود ميل و اشتياق پيدا كند نه اينكه از روي ترس و اجبار باشد. استاد هاديان در بخش ديگري از صحبتهاي خود به روشهاي مختلف آموزش قرآن كريم اشاره ميكند و ميافزايد: «آنچه مهم است بهكارگيري روشهاي مناسب در تعليم و فراگيري قرآن است به گونهاي يك معلم قرآن بيشتر از هرچيز بايد جنبههاي تشويقي را در نظر بگيرد.»
وي بر نقش آموزش و پرورش در اين خصوص تأكيد ميكند و ميگويد: «به طور حتم نقش آموزش و پرورش در اين حوزه يك نقش اساسي و تأثيرگذار است چراكه آموزش قرآن كريم بايد از همان دوران كودكي و نوجواني براي افراد شروع شود. خوشبختانه در سالهاي اخير اين موضوع به خوبي در آموزش و پروش در حال پيگيري است كه البته به نظر ميرسد هنوز جاي كار بسيار دارد و بايد كارهاي بزرگتر و بيشتري را انجام داد.»
وي در پايان صحبتهاي خود به موضوع مؤسسات و آموزشگاههاي قرآن كريم در شهرهاي مختلف كشور اشاره ميكند و ميافزايد: «اين آموزشگاهها نقش بسيار ارزندهاي در تعليم قرآن كريم دارند، منتها بايد توجه كرد كه موضوع كسب درآمد نبايد اولويت اين مؤسسات باشد چراكه مؤسسات قرآني با كلاسهاي كنكور و تقويتي تفاوت اساسي دارند و فلسفه تشكيل مؤسسات و آموزشگاههاي قرآني و حتي مهدهاي قرآن با ساير آموزشگاهها بسيار متفاوت است.»
