طرح استخراج مس از معدن سونگون با هدف استخراج به روش نوین و تولید کنسانتره مس با عیار 30درصد برای تغذیه صنایع مولد کشور انجام شد و قرار بود هر سال فعالیت های این مجتمع ارتقا یابد. اما مدتی نگذشت که ملاحظات زیست محیطی و ابراز نگرانی از آلایندگی واحدهای این مجتمع در کنار عدم سود آوری آن برای استان به دغدغه مردم و مسئولان تبدیل شد. بی توجهی به مطالعات کارشناسی قبل از احداث مجتمع و آلایندگی بیش از حد واحدهای آن از طرفی و تعلل در ایجاد صنایع فرآوری و ذوب در مجتمع مس سونگون سبب شد این موضوع به عنوان یکی از دغدغه های مسئولان استان و مردم در صدراخبار مربوط به استان اذربایجان شرقی جا بگیرد.
///////
درست یک سال پس از احداث مجتمع مس سونگون، هشدارهای مسئولان و کارشناسان محیط زیست نسبت به آلودگی های زیست محیطی ناشی از این مجتمع شروع شد. وجود مراتع،جنگل،زمين هاي كشاورزي و رودخانه در محدوده معدن و مجاورت با منطقه حفاظت شده ارسباران و البته ارزیابی اثرات زیست محیطی این معدن پس از شروع فعالیت های معدن کاری موجی از نگرانی در بین دوستداران محیط زیست ایجاد کرد. وحید قرائی کارشناس محیط زیست و فعال این حوزه در این خصوص به "جوان" گفت: از زمان احداث مجتمع مس سونگون بسیاری از دوستداران و کارشناسان محیط زیست درباره آلوده شدن آب در اثر تولید زهاب های اسیدی، تخریب زمین و بهم خوردن چشم انداز و فرسایش خاک منطقه هشدار دادند. وی افزود: علاوه بر این طبق برآوردهای انجام شده تولید روزانه بیش از 400 تن گاز دی اکسید گوگرد توسط این مجتمع می توانست برای جانواران و پوشش گیاهی جنگل های زیبای ارسباران که در هفت کیلومتری منطقه مذکور قرار داشت تهدید جدی محسوب شود با این حال در طی این چند سال هشدارها و ابراز نگرانی ها به جایی راه نبرده است. بنا به گفته قرائی زمان احداث این مجتمع یکی دیگر از نگرانی ها ورود فلزات سنگین و سمی به رودخانه ارس و از آنجا به دریای خزر بود که این مورد هم نادیده گرفته شد و حالا پس از گذشت چند سال زمزمه هایی از آثار مخرب این مواد بر محیط زیست پایین دست این رودخانه به گوش می رسد.
تهدید هست یا نیست؟!
تهدید جنگل های ارسباران به عنوان شش تنفسی شمال غرب کشور یکی از مهمترین مواردی است که همزمان با آغاز فعالیت مس سونگون تا به امروز دغدغه دوستداران طبیعت شده است. سه سال پیش شریعت نژاد قائم مقام وقت سازمان جنگل های کشور نیز در خصوص نابودی این جنگلها در اثر فعالیت مجتمع مس سونگون و تغییرات اقلیمی و فاجعه ای جبران ناپذیر زیست محیطی به دلیل تداوم تخریب جنگلهای بی نظیر این منطقه هشدار داده بود. علاوه بر این مدیر کل وقت محیطزیست استان آذربایجان شرقی هم با بیان اینکه مس سونگون مشمول ارزیابی زیست محیطی است و این پروژه مورد قبول ما نیست بر دردسرزا بودن فعالیت این واحدها مهر تایید زد. بنا به گفته رئیسی قرار بود تا زمانی که پروژه مس سونگون تکنولوژی خاصی ارائه ندهد از مجوز اداره محیط زیست برای توسعه فعالیت هایش بی بهره بماند. با این حال این اتفاق هم نیفتاد و مس سونگون نه مانند گذشته بلکه درحد وسیع تر به فعالیتش ادامه داد. البته مدیر عامل مجتمع مس سونگون استانداردهای زیست محیطی این مجتمع را در حد بالا عنوان کرد و گفت: اصول زیست محیطی رعایت شده در این مجتمع حتی از استانداردهای اروپائی نیز بالاتر بوده و هماهنگ با معیارهای جهانی است!
با این حال شواهد موجود حاکی از ان است که معدن مس سونگون که به عنوان یکی از معدن بزرگ مس کشور در دل بخشی از جنگل های ارسباران قرار گرفته، بر شاهرگ حیات طبیعت منطقه فشار آورده و توسعه روز افزون آن تهدید بزرگی برای جنگلهای بکر ارسباران است.به همین دلیل چند ماه پیش نمایندگان مردم ورزقان و کلیبر در مجلس شورای اسلامی که بخش عمده ای از وسعت جنگلها متعلق به شهر آنها است طرح تحقیق و تفحص از سازمان محیط زیست را با جدیت و پیگیری تمام رقم زدند.اللهوردی دهقانی نماینده مردم ورزقان و خاروانا و عضو کمیسیون صنایع و معدن در مجلس شورای اسلامی یکی از امضا کنندگان طرح تحقیق و تفحص از محیط زیست، در این خصوص گفت: معدن مس از چندین سال پیش و تقریبا از اوایل انقلاب شروع به کار کرده و هر نوع آلودگی هم بوده اکنون به اتمام رسیده است.
وی افزود: معدن مس سونگون اکنون نزدیک به بیست سال است که با اخذ مجوز از سازمان محیط زیست و منابع طبیعی در حال فعالیت است و چه ما همراه باشیم و چه همراه نباشیم مس را استخراج می کنند و تا کنون هر نوع آلودگی که وجود داشته به طور کامل به پایان رسیده است.دهقانی با تاکید بر اینکه نباید اجازه دهیم ماده خام و بهره وری و ظرفیت های این معدن از استان خارج شود افزود: دامن زدن به چنین بحث هایی در قبال آلودگی محیط زیست توسط این کارخانه و سر و صداهای بی مورد تنها بهانه ای به دست مدیران کارخانجات ملی مس می دهد تا مواد خام و بهره وری این صنعت را که علاوه بر پتانسیل بزرگ بر استان، اشتغال فراوانی نیز ایجاد می کند به خارج از استان انتقال دهند یا نواقص این کارخانه را تکمیل نکنند.
انتقال سرمایه آذری ها به کرمان
از زمان آغاز فعالیت مجتمع مس سونگون،محصولات این مجتمع برای فرآوری و ذوب به استانهای همجوار از جمله کرمان منتقل می شد تا در کارخانجات آنها مورد استفاده قرار گیرد. پس از مدتی، بحث انتقال کنسانتره مس به کرمان مطرح شد. مسئله ای که در کنارافزایش روز افزون آلایندگی حاصل از فعالیت این واحد،بر نارضایتی ساکنان استان آذربایجان شرقی به ویژه اهالی ورزقات و اهر می افزود. در این میان خبرهای ضد و نقیضی که در این زمینه منتظر می شد نگرانی ها را دو چندان می کرد. چند ماه پیش رییس مجمع نمایندگان آذربایجان شرقی در مجلس شورای اسلامی از قول مساعد وزیر صنعت، معدن و تجارت مبنی بر عدم صدورمجوز انتقال کنسانتره خام مس سونگون به سایر شهرها خبر داده بود. بنا به گفته میرهادی قره سید رومیانی برای توسعه این صنعت در آذربایجان شرقی و حمایت از ایجاد صنایع وابسته و تکمیلی برای ذوب مس در محل معدن سونگون وزیر قول مساعد داده بود. چند ماه بعد رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت آزربایجان شرقی از محقق شدن برنامه انتقال امور مربوط به مس سونگون به استان خبرداد و گفت: آذر ماه امسال تمام امور مربوط به مس سونگون از جمله صورتهای مالی به خود آزربایجانشرقی واگذار میشود.
بنا به گفته حسین نجاتی با توجه به حضور شرکت ملی مس که مس سونگون نیز زیر مجموعه آن است، قرار بود ارزشگذاری و تفکیک مجموعهها طی شود و تا آذرماه سال جاری واگذاری این مجموعه به استان محقق شود تا تمام امور مالی مس سونگون از طریق بانکهای آذربایجان شرقی صورت بگیرد. قرار بود اعتبار پروژهها و طرحهای توسعه ای مس سونگون از محل سود حاصل از فروش استخراج مواد معدنی این مجموعه تامین شود و تمام عواید حاصل از فروش تولیدات در استان متمرکز شود. با این حال پس از گذشت چند ماه از برگزاری جلسات مداوم هنوز پرونده انتقال یا عدم انتقال کنسانتره مس بی نتیجه مانده است. ظاهرا برخی مسئولان، دیگر نسبت به تحقق وعده ها امیدی ندارند. چرا که اخیرا مسعود مهدوی امام جمعه ورزقان در این خصوص با بیان اینکه متاسفانه مسئولان استان با بهانههای مختلف که ذوب و پالایش آن در شهرستان مقرون به صرفه نیست میخواهند کنسانتره مس سونگون را به کرمان انتقال دهند گفت: اینگونه حرکات و فکرها ظلم در حق مردم منطقه خصوصاً ورزقان است، به همین دلیل کنسانتره مس سونگون نباید به خارج از شهرستان و استان انتقال یابد.با این تفاسیر ظاهرا هنوز معلوم نیست این غائله کی ختم می شود و آیا بالاخره به جز آلودگی هوای ناشی از دودهای سمی این کارخانجات و پسوندهای شیمیایی سهمی از این معادن نصیب مردم آذربایجان می شود؟
