سر برآوردن خانه های آلونکی و کوچک در نواحی حاشیه ای برخی کلانشهرها از جمله کرمان و رشد قارچ گونه واحدهای مسکونی غیرمجاز در گوشه و کنار شهر، با سرعتی باور نکردنی روبه افزایش است در حالی که همچنان از فراهم شدن زیرساخت ها برای خدمات رسانی شهری خبری نیست. روز به روز بر وسعت افقی کرمان افزوده می شود در حالی که بسیاری از مناطق آن هنوز از ساده ترین امکانات شهری بی بهره اند.
***
زمین ها به سرعت خورده می شوند
در کنار عواملی چون بروز خشکسالی در روستاها و مهاجرت بی رویه روستانشینان به شهرهای اطراف که به عنوان دلایل مهم افزایش حاشیه نشینی در سالهای اخیر مطرح شده، منفعت طلبی و جولان زمین خواران در برخی مناطق از جمله کرمان را نمی توان نادیده گرفت. زمین خواران سودجو، زمین های وسیع را تصرف کرده و با تفکیک این اراضی و فروش آنها با اسناد دستی به افراد بی بضاعت و کم درآمد، امید خانه دار شدن را در دل آنها می نشانند. با این اقدامات در یک چشم به هم زدن خانه های بی نظم و بی قاعده با مصالح بی کیفیت و ارزان قیمت ساخته می شود. برخی شواهد حاکی از آن است که در ساخت و ایجاد شهرک های حاشیه ای شهر کرمان از جمله شهر زورآباد، شهرک سیدی و شهرک پدر نیز ردپای زمین خواران مشهود است. مناطقی که حالا با گذشت چند سال، جزئی از شهر شده و از خدمات شهری بهره مند شده اند. بنا به گفته شهردار کرمان ارائه خدمات شهری به ساکنان شهرک های حاشیه ای طی سالهای گذشته خود یکی از عوامل مهم توسعه حاشیه نشینی بوده است.
ابوالقاسم سیف الهی دراین خصوص گفت: ارائه خدمات به شهرک های حاشیه ای مردم را تا حدودی تشویق به حاشیه نشینی کرد و امیدوار شدند که اگر مدتی در این شهرکها سکونت داشته باشند این امکان وجود دارد که خدمات شهری دریافت کنند. بنا به گفته وی چون این مناطق خارج از شهر محسوب می شوند تعهدی نیز به خدمات دهی به این شهرکها وجود ندارد اما به مرور زمان با توسعه شهر این مناطق جزئی از شهر می شوند و آن وقت است که دیگر خدمات رسانی توجیه می یابد.
نبود ساز و کارهای قانونی برای برخورد جدی با زمین خواران کرمان سبب شده راه برای جولان آنها هموارتر شود و علاوه بر زمین های بایر اراضی کشاورزی را نیز تحت مالکیت خود درآورند. منفعت طلبی و سودجویی ها موجب شده اراضی مناسب کشاورزی برخی مناطق کرمان از کاربری کشاورزی خارج و به عنوان اراضی سکونتگاهی و ویلایی حصار کشی شود.زمین هایی که هنوز آثار کشت و زرع در آنها به خوبی نمایان است.
حاشیه نشینی با رنگ قانونی!
طبق آماری که از سوی شهرداری کرمان اعلام شده است این کلانشهر در سال 81 دارای 15 هزار حاشیه نشین بوده که این آمار در سال 87 به 100 هزار نفر رسیده است و هم اکنون جمعیت این افراد افزایش یافته و این روند رشد همچنان ادامه دارد.
کارشناسان شهری کرمان، پس از پدیده خشکسالی و زمین خواری، توزیع مناسب امکانات و همچنین سیاستهای غلط در ارائه برخی خدمات از جمله آبرسانی، گازرسانی و برق رسانی به شهرکهای غیرمجاز و حاشیه ای را از جمله مواردی می دانند که در توسعه حاشیه نشینی در کرمان نقش مهمی را ایفا می کند. بنا به گفته این کارشناسان احداث واحدهای مسکن مهر در انتهای شهرک های اطراف شهر از جمله شهرک پدر و شهرک مطهری خود سبب نوعی حاشیه نشینی شده که متاسفانه رنگ قانونی دارد. این در حالی است که برخلاف سرعت ساخت و ساز واحدهای مسکن مهر و سکونت افراد در این واحدها، از زیرساخت های لازم برای خدمت رسانی و انجام اقدامات فرهنگی همچنان خبری نیست و ظاهرا برای این موارد تمهیداتی اندیشیده نشده است.
شهر کرمان علیرغم سایر شهرها در حالی شاهد رشد و توسعه است که این رشد موجب توسعه افقی شهر شده و توجه کمتری به تراکم فروشی و رشد عمودی شهر می شود. همین امر نوسازی شهر و تبدیل خانه های قدیمی به خانه های جدید را به خصوص در مرکز شهر و قسمت شرقی تحت تاثیر شدید قرار داده است.
طبق آمار موجود در هر هکتار شهر کرمان 50 نفر زندگی می کنند در حالیکه این آمار باید طبق استانداردهای موجود 400 نفر در هر هکتار باشد این امر نه تنها نشان دهنده گسترش بی رویه کرمان است بلکه موجب افزایش بیش از پیش هزینه های خدمات شهری شده و البته کاهش کیفیت این خدمات شده است.از سوی دیگر این گستردگی که همراه با رها کردن بافت فرسوده در شهر کرمان بوده موجب نازیبا شدن کرمان در بافت فرسوده نیز شده است.
مرکز شهر خالی شد!
در حالی که روز به روز به وسعت افقی شهر کرمان افزوده می شود بافت قدیمی و مرکزی شهر به دلیل عدم انجام ساخت و ساز به دست فراموشی سپرده شده است.سالهاست هیچ اقدام جدی برای احیای بافت های فرسوده انجام نشده، قوانین سخت و دست و پا گیر میراث فرهنگی سبب توقف ساخت و سازها در مرکز شهر شده و همین مسئله جابجایی حجم عظیمی کرمانی ها و خالی شدن این منطقه را به دنبال داشته است. در حال حاضر تعداد زمین های خالی در داخل شهر کرمان بسیار زیاد است و افزایش بی رویه نرخ زمین در این شهر موجب شده که عملا افراد با درامد کم نتوانند این زمینها را خریداری کنند. در حالی که تعداد زمینهای خالی و خانه های فرسوده خالی از سکنه در این شهر چشمگیر است و طبق آخرین آمار57 هزار و 676 باب منزل خالی از سکنه در این شهر وجود دارد، خیل جمعیت به سوی نواحی اطراف و گوشه و کنار شهر رانده شده و همین مسئله خود بر معضل حاشیه نشینی دامن زده است. با این حال بنا به اظهارات برخی از اهالی نواحی مرکزی شهر کرمان تاکنون هیچ اقدامی برای ترغیب صاحبان این املاک برای فروش و یا ساخت و ساز صورت نگرفته است .
هر چند طی ماههای اخیر چند شرکت خصوصی حرکتهای جدیدی را برای ساخت برجهای مسکونی و تجاری در شهر شروع کرده اند اما جلوگیری از ساخت و ساز در حاشیه شهر و گسترش بی رویه کرمان نیاز به احیاء مجدد ساخت و ساز در شهر کرمان و فروش تراکم و ایجاد کمربند سبز در اطراف شهر دارد که گویی هر دو فراموش شده اند.
