نهمين دور مذاكرات هستهاي ايران و 1+5 در مسقط عمان برگزار ميشود. دولت عمان بر اساس پيشنهاد خود و موافقت ظريف ـ اشتون، فردا يكشنبه (18 آبان برابر با 9 نوامبر) ميزبان نشست سه جانبه محمدجواد ظريف وزير خارجه ايران و جان كري همتاي امريكايي وي و كاترين اشتون هماهنگكننده مذاكرات با ايران در اتحاديه اروپاست. متعاقب اين نشست دو روزه كه در 19 آبان (10 نوامبر) خاتمه مييابد، نشست 1+5 در سطح معاونان سياسي هفت كشور در روز سهشنبه (20 آبان/11 نوامبر) برگزار خوهد شد و در صورت پيشرفت مذاكرات و نياز به تصميمگيريهاي نهايي، وزيران خارجه طرفين تشكيل جلسه خواهند داد. پيشتر، اتحاديه اروپا تاريخ برگزاري جلسات را 27 آبان اعلام كرده بود و اظهارنظر اخير دكتر عباس عراقچي مويد آن است كه اين قرار يك هفته زودتر انجام خواهد گرفت.
در اين صورت، وزيران خارجه همانند مذاكرات مربوط به توافق موقت ژنو و تمديد چهارماهه آن، بيش از 10 روز فرصت خواهند داشت تا قبل از انقضاي مهلت تعيين شده، در مورد نهايي كردن توافق جامع يا تمديد دوباره مذاكرات يا يك توافق موقت دو تا پنج ساله (موسوم به توافق مياني) تصميمگيري نمايند. اين مدت طولاني مذاكراتي، نشان دهنده آمادگي طرفين براي مذاكرات بيشتر و استفاده از اين فرصت براي آخرين تلاشهاي آنها است؛ تلاشهايي كه بر اساس دو دور تجربه قبلي، دستاوردي در زمينه حصول يك توافق حتي موقتي به همراه داشته است.
در مورد چرايي ميزباني مسقط براي آخرين دور از مذاكرات هستهاي ايران و گروه 1+5، مهمترين نكته اين است كه اين كشور يكبار با ايفاي چنين نقشي توانست توافقي محتوايي را رقم بزند كه رسماً در ژنو و به تاريخ 24 نوامبر 2013 به يك توافق تاريخي ميان اين دولتها ثبت گرديد. ديدار ايران و گروه 1+5 در اين دور پاياني از مذاكرات هستهاي، نقشي را يادآوري ميكند كه سلطان قابوس، پادشاه عمان قبل از برگزاري نشستهاي رسمي توافق ژنو ايفا كرده بود. مذاكرات دوجانبه ايران و امريكا با مساعدت و ميزباني قابوس كه نهايتاً منتهي به توافق 24 نوامبر 2013 ژنو شد، اين احتمال را تقويت كرده است كه اين كشور در آستانه خاتمه مهلت باقيمانده از توافق موقت تمديد شده نيز درصدد فراهم كردن زمينهاي باشد كه نهايتاً به اختلافات بر سر محتواي نهايي اين توافق خاتمه دهد. از اين رو، اين كشور اميدوار است بتواند اين بار نيز اتمام نگارش توافق جامع هستهاي را رقم بزند و با ابتكار عمل خود و اعتماد متقابلي كه ايران و امريكا به آن دارند، مذاكرات در اين ايستگاه آخر به پاياني موفقيتآميز منتهي شود.
با اين حال، نقش و مواضع ميزبان به تنهايي براي محقق شدن يك رويداد مهم آن هم توافق جامع هستهاي كه 10 ماه و هشت دور مذاكره را مصروف خود كرده، كافي نيست. بلكه به همان ميزان بايد طرفين نيز از آمادگي براي حصول چنين امري برخوردار باشند، به خصوص كه اين دور از گفتوگوها بيتأثير از فضاي تغييرات داخلي در كنگره امريكا نيز نخواهد ماند. در هر حال، وجود دولتي ثالث و ميانجي ميان ايران و امريكا (همانند عمان) كه مورد اعتماد دو طرف مذكور باشد، ميتواند در نزديك كردن مواضع طرفين در اين مقطع مهم تعيينكننده باشد.
پيش از اين، برخي دولتهاي ديگر همانند برزيل (مذاكرات نافرجام 2010) در دورهاي قبلي مذاكراتي و تركيه، قزاقستان و حتي مصر نيز تلاش كردند تا با يافتن امكان اين ميزباني مذاكرات، چنين نقشي را ايفا كرده و نام خود را در تاريخ مذاكرات هستهاي ثبت كنند. اما دستاورد خاصي از اين ميزبانيها حاصل نشد. زيرا فاصله ميان اراده سياسي طرفين بسيار زياد بوده است.
به نظر ميرسد برگزاري مذاكرات در مسقط، بهتر از مذاكرات در وين يا ژنو خواهد بود و در برنامهريزي آن، گريز از بار رواني سلسله نشستهاي فاقد نتيجه ملموس در وين و ژنو نيز از نظر دور نمانده است. گفتني است عمان اهميت اين ميزباني و نقشي كه احتمالاً با موفقيت همراه باشد را كاملاً درك كرده و تجارب مربوط به ميزباني نشستهاي حساس ميان ايران و امريكا براي حل مسائل مهم و مصداقي دوجانبه را به كار گرفته است. وزارت خارجه عمان با صدور يك بيانيه مختصر با استقبال از ميزباني اين مذاكرات، ابراز اميدواري كرده است نشستهاي مسقط گامي بيشتر براي پيشرفت در مسير پايان اختلاف درباره پرونده هستهاي ايران باشد. در اين بيانيه جزئياتي در مورد برنامه و نقش عمان در اين مذاكرات بيان نشده است.
رسانههاي خارجي، ماهيت نشست مسقط و كاركرد آن را دقيقاً بر پايه نقش منحصربهفرد سلطان قابوس در نزديك كردن ديدگاههاي ايران و امريكا در زمينه مسئله هستهاي و همچنين حل برخي چالشهاي موردي غيرهستهاي در سالهاي گذشته ارزيابي كردهاند. حضور سرزده قابوس و اقامت سه روزه در تهران در ابتداي دوره رياست جمهوري روحاني نيز در اين راستا به عنوان نمادهايي از وجود ظرفيت كنشگري ويژه اين سلطاننشين همسايه ايران و داراي ارتباط راهبردي با امريكا (و انگليس) تلقي ميشوند.
با همه اينها با درنظر گرفتن حساسيت زماني و اينكه همچنان طرفين از وجود اختلاف بر سر لغو تحريمها و تعداد سانتريفيوژها سخن ميگويند، اين اميدها بدون بيم و چالش نخواهد بود. علاوه بر آنچه تاكنون در سطح مقامات ديپلماتيك ايران و امريكا و در رسانهها رد و بدل شده است، وزير خارجه آلمان هم به گود اختلاف وارد شده است. فرانك والتر اشتاين ماير، وزير امور خارجه آلمان طي سخنراني در مقر دبير كل گروه آسهان در جاكارتا، از احتمال تشديد تحريمهاي ايران توسط امريكا در صورت عدم حصول توافق طي مدت باقيمانده از تمديد چهارماهه خبر داده است. از اين رو، دولت مسقط در رقم زدن تحولي ويژه و تاريخي در نشست آتي، با چالشهايي جدي مواجه است؛ چالشهايي كه برخي از آنها به مواضع و سياستهاي اتخاذ شده در درون گروه 1+5 و بخشي نيز به نبود انعطاف در طرف امريكايي مربوط ميشوند. از اين رو، اين پرسش همچنان جدي است كه آيا عمان ميتواند امريكا را به قبول فعاليت عادي تأسيسات غنيسازي كنوني ايران با ظرفيت موجود راضي كند يا خير. يا اينكه گزينه تعديل از هر دو طرف در دستوركار خواهد بود؟
جان كري وزير امور خارجه امريكا كه در حال مذاكره با همتايان خود در گروه 1+5 است، بعد از ديدار با وزراي خارجه فرانسه و چين در پاريس و پكن، قرار است بلافاصله راهي عمان شود. تيم هستهاي امريكا با وجود تغييرات انجام شده در وزارت خارجه، همچنان با تركيب فعلي در مسقط حضور خواهد يافت. در اين زمينه، علاوه بر وندي شرمن كه اكنون قائم مقام وزير خارجه امريكاست، بيل برنز هم به دليل حساسيت مذاكرات و تجاربي كه در نشستهاي قبلي داشته است، به عنوان مشاور وزير خارجه در اين مذاكرات حضور خواهد يافت. علاوه بر برنز، جيك ساليوان هم كه از اعضاي تيم امريكا در مذاكرات مارس 2013 در عمان براي توافق هستهاي با ايران به شمار ميرود، كري را در مأموريت مسقط همراهي خواهد كرد. تيم مذاكرهكننده هستهاي ايران و ساير اعضاي 1+5 با همان تركيب نشست وين7، در اين دور نيز شركت خواهد كرد.
