فرش ايران يكي از برندهايي است كه تا چند سال اخير جايگاه ويژه اي در جهان داشت وخيلي از خريداران داشتن فرش ايران را مايه فخر ومباهات خود مي دانستند. اما مشكل فرش دستباف از زمانی شروع شد كه كشورهایی از جمله هند و چین که از نيروي كار ارزان برخوردار بودند اقدام به كپي برداری وتولید فرش دستباف ايراني و عرضه این كالاها در سطوح جهانی كردند. اين موضوع در كنار بي توجهی مسئولان به تحولات بینالمللی و عدم تبیین سازوكارهای حمایتی از تولیدكنندگان داخلی، سبب شد ایران جایگاه خود در بازارهای فرش دستباف را از دست بدهد. دراين ميان توليدكنندگانی مانند خراسان شمالي كه مي ديدند برخي فرشهاي توليدي ساير استانها مشتريان خوبي دارند اقدام به كپي برداري از نقوش آنها كردند كه اين موضوع باعث شد تا فرشهاي توليدي روي دستشان بماند ودر نتيجه مشتريان خود را هم از دست بدهد.
***
بافت كردي ويژگي فرش خراسان شمالي
بافت فرش وقاليچه در هر منطقه از كشور براساس فرهنگ آن منطقه است .از آنجا كه مناطق مهم در خراسان شمالي مانند قوچان، شیروان، بجنورد و درگز محل زندگی کردانی است که در طی سدههای اخیر توسط حکومتهای مرکزی از غرب کشور به این مناطق کوچ داده شدهاند لذا بافت كردي ويژگي بارز فرش ها وقاليهاي بافته شده در اين منطقه است.
عبدالله احراري مدرس ومحقق فرش ايراني در اين خصوص مي گويد : فرشهاي توليدي در خراسان شمالي برخلاف نقوش اسلیمی که دارای انحنا میباشد، دارای نقشهای هندسی و زاویهدار است و تقسیمات اصلی هندسی در آن به چشم میخورد و هر کدام نماد انتزاعی عنصر یا ماجرائی پیرامونی است كه با تلفیق مربع و مثلث ایجاد شده و بهترین راه تمیز دادن بافتههای اصیل کردی از سایر بافتههاست.
وي ادامه مي دهد: در نقوش کردی هیچ الگوئی نبوده که به عنوان نقشه استفاده شود، به همین دلیل بافنده همچون نقاش، نقوش را ذهنی بهوجود میآورد. البته به علت عدم استفاده از نقشه بعضاً اشتباهات تصویری در بافتههای آنان دیده شده و بافتههای آنان کاملاً متقارن درنمیآید. برخی از نقوش موجود در بافتههای کردی مستقیماً از عوامل طبیعی الهام گرفته شدهاند اما طوری تغییر یافتهاند که به سختی قابل شناسائیاند.
احراري در خصوص ويژگي هاي ديگر اين فرشها می گوید: آن دسته از نقوش که شبیه آچاری با دسته بلند است، شاید مارهائی باشند که نقوش نمادین مرکز را مورد هجوم قرار دادهاند و به افسانههای قدیم درباره اژدها یا همان ضحاک مربوط مي شوند. همچنين رنگهای متنوع بافتههای کردی از تنوع و هماهنگی رنگ طبیعت مایه مي گيرد. اگر چه بافنده برای تخلیه هیجانات درونی به شکلی ناخودآگاه رنگهای متضاد را در کنار هم قرار مي دهند اما این امر به یکپارچگی فضای فرش لطمه نمي زند و نظامی هماهنگ و سازگار را نگه داشته است. در این بافتهها اگرچه فرمها تقریباً قرینه هستند اما پراکندگی رنگ از این اصل پیروی نمي كند.
اين كارشناس ادامه مي دهد: بیشتر گلیم و فرشهای کردی به شکل مستطیل مي باشد ومهمترين طرحهای بافتههای کردی عبارتند از محرمات، حوضی، موزائیکی و گل شفتالو.
ديگر ويژگي هاي فرشهاي اين منطقه نوع گره آنها است. تار و پود آنها اغلب از پشم و رنگهای مصرفی در رنگرزی الیاف این فرشها بیشتر در مایههای آبی تیره، قهوهای بژ و عاجی با کمبود چشمگیری از رنگ قرمز میباشند. ابعاد دلخواه بافندگان قوچانی دو ذرعی و کلگی است. از فرشهای معروف قوچانی، فرشی است به نام فرش امام قلی که در منطقهای به همین نام بافته میشود. قالیهای اصیل آنها از نوع قالیهای کردی ایران است، اما ویژگی نوع پشم مصرفی باعث شده تا تغییراتی در کیفیت بسیاری از این قالیچهها بهوجود آید.
مشكلاتي كه كم نيستند
كالاهاي توليدي در كشور اگر بخواهند به حيات خود ادامه دهند وبه برند تبدیل شوند نياز به حمايت همه جانبه دارند. يكي از اين كالاها فرش مي باشد كه مشتريان پروپا قرصي در خارج از كشور دارد. اما اين صنعت درچند سال اخير با مشكلات زيادي روبرو بوده است.
مسائلي مثل نبود نقدينگي ، عدم حمايت ، نبود گمرك براي صادر كردن كالا و فصلي بودن فرش بافي از جمله اين مسائل هستند. اما بزرگترين مشكل قاليبافان در استان خراسانن شممالی، جولان دلالان در سالهاي اخير است. از آنجايي كه آنها از لحاظ مالي قاليبافان را حمايت مي كردند و اين قشر به نوعي وامدار آنها بودند مجبوربودند به خواسته هاي آنها تن دهند. يكي از خواسته هاي آنها اين بود كه بايد طبق نظر آنها رنگ ونقش قالي تعيين مي شد چرا كه آنها مدعي بودند خارجي ها براي فرش توليدي آنها پول خوبي مي دهند و بدين ترتيب نقشه هاي ساير استانها وارد قالي هاي بافندگان خراسان شمالي شد واين موضوع باعث شد تا كارشناسان وخريداران فرش ايراني باديدن نقشه هاي تكراري و كپي برداري شده رغبتي به خريد فرشهاي توليد شده در این استان نداشته باشند اين مساله ركود خريد وصادرات فرش در خراسان شماالی را رقم زد.
وقتي اصالت رنگ مي بازد
در حالي كه كارشناسان فرش قيمت گذاري را برحسب نقشه و طرح و زيبايي و رنگ و منطقه اي كه فرش در آنجا بافته شده انجام می دهند اما چند سالي است كه قاليبافان خراسان شمالي با فاصله گرفتن از بافت طرح هاي اصيل خود به بافتن فرشهايي با نقوش تقليدي ساير استانها روي آورده و به همين سبب در حال از دست دادن مشتريان خود هستند كه در دراز مدت اين اتفاق مي تواند به تعطيل شدن این صنعت بيانجامد .
محمد علي يوسفي مدير عامل شركت شهركهاي صنعتي خراسان شمالي مي گويد: فرش دستباف استان ظرفیت و پتانسل خوبی برای ایجاد اشتغال، تولید و صادرات دارد اما نبود اصالت در نقش های بافته شده و کپی و الگوبرداری فعالان صنعت فرش این استان از طرح و نقش های فرش تبریز و کاشان، مانع توسعه بازار فرش اصیل با برند خراسان شمالی شده است.
وي راه حل اين مشكل را روي آوردن بافندگان به طرح هاي اصيل مي داند وادامه مي دهد:
به منظور رفع این مشکل، طرح پژوهشی 'هویت یابی فرش دستباف خراسان شمالی' را با کمک 'امید بنام' از اساتید شهیر عرصه فرش کشور انجام داديم و پس از شناسایی نمادهای خراسان شمالی و برای حفظ هویت هنر فرش دستباف این استان 12 طرح و نقش بر اساس نقوش و شاخصه های این منطقه در سه رنگ ارائه شد.
يوسفي اظهار مي دارد : مشتريان خارجي علاقمند به فرش هاي اصيل ايراني اند كارشناسان آنها به راحتی تشخیص مي دهند كه طرح فرش بافته شده براي كدام منطقه است. با توجه به اينكه هم اكنون در خراسان شمالي با جمعيتی بالغ بر 867 هزار نفر، 21 هزار بافنده فرش و 9 هزار دار قالی وجود دارد، اگر برايشان كاري نكنيم وآنها نيز به طرح هاي تقليدي از ساير استانها روي بياورند در آینده ای نه چندان دور صنعت فرش استان براي هميشه نابود خواهد شد.
