«يكي از مهارتها و تواناييهاي انسان صبر و تحمل در برابر مسائل و مشكلات زندگي است. تابآوري يعني در يك محيط پر از آسيب زندگي كنيد و شركت فعال و سازنده در بهبود آن داشته باشيد. امروزه فراهم آمدن امكانات، شرايط و همچنين بالا رفتن رفاه، تابآوري افراد جامعه را در مقابل مشكلات زندگي كاهش داده است. اگرچه رفاه و آسايش امروزه براي انسان يك نعمت محسوب ميشود اما به نوعي قدرت سازگاري و تحمل را از وي سلب كرده است» اينها بخشي از گفتههاي دكتر مريم رئوفي است. با او در خصوص اهميت مسئله تابآوري به گفتوگو نشستهايم كه مشروح آن را در پيميخوانيد.
دكتر مريم رئوفي روانشناس و مشاور درباره اهميت اين مسئله تأكيد كرده و اظهار ميكند: سازگاري مثبت در شرايط دشوار و شركت فعال در اداره محيط زندگي، بازگرداندن شرايط به تعادل اوليه، تحمل نااميديها، كنترل موانع و سختيها و جايگزيني تجربههاي بديع از جمله مواهب و مزاياي تابآوري محسوب ميشود.
به گفته دكتر رئوفي افرادي كه از آستانه تحمل بالايي برخوردار هستند ويژگيهاي خاصي دارند كه ميتوان به بعضي از آنها اشاره كرد.
احساس ارزشمندي
ارزشمندي پي بردن به نكات مثبت وجودي و درك نقاط ضعف است. اين توانايي قابل اكتساب بوده و همچنين براي كسب آن لازم است به ماهيت وجودي خود احترام بگذاريم و خود را دوست داشته و درك صحيحي از واقعيتهاي زندگي پيدا كنيم. ما بايد انتظارات معقول و قابل انجامي نسبت به آنها داشته باشيم. براي رسيدن به ارزشمندي بايد خودآگاهي را بالا برد و واقعبينانه استعدادها و تواناييها را ارزيابي كرد و در آخر هم به توانمندي خود ايمان پيدا كرد.
انعطافپذيري
يكي از ديگر ويژگيهاي افراد هوشمند انعطافپذيري است. اينكه خود را با شرايط محيط وفق ميدهند و تا آنجا كه امكان داشته باشد سعي ميكنند شرايط را به نفع خود تغيير دهند و حتي اگر موفق نشدند به هيچ عنوان نااميد نميشوند بلكه در خود سازگاري و انعطافپذيري ايجاد ميكنند. اين استاد دانشگاه به تعريف واضحتري از انعطافپذيري پرداخته و ميگويد: در واقع انعطافپذيري درك واقعيتهاي زندگي و پذيرش واقعيتها و كنار آمدن با شرايط است. استفاده از مهارت حل مشكل و كنترل استرس و نااميد نشدن در رسيدن به اهداف زندگي و تغيير دادن راههاي رسيدن به هدف و امتحان كردن راههاي ديگر براي كسب موفقيت از ديگر ويژگيهاي افراد منعطف (داراي انعطاف) است. اين افراد در ارزيابي خود و مسائل پيش رو به موفقيت باور داشته و در خود احساس عجز و ناتواني را از بين ميبرند.
كفايت اجتماعي
دكتر رئوفي با مهم برشمردن ويژگي كفايت اجتماعي به عنوان يكي از اصليترين ويژگيها در بحث تابآوري ميگويد: داشتن رابطه خوب با اطرفيان و برقراري ارتباط مؤثر ميتواند به تحمل مسائل و مشكلات زندگي كمك بسزايي كند. افراد تابآور افرادي شوخ طبع و مثبت نگر هستند. با ديگران رابطه خوبي برقرار ميكنند و به آينده اميدوارتر و از شرايط برقراري يك رابطه خوب مطلع هستند.
البته بايد بگويم كه براي برقراري رابطهاي مؤثر و كارآمد نكته اول توجه احترامآميز و خوب گوش دادن است. افراد تابآور تماس چشمي برقرار ميكنند و فنون مذاكره را ميدانند و علاوه بر آن با ديگران همدلي ميكنند. در گرفتاري و مشكلات زندگي دوستاني را براي خود حفظ ميكنند تا با آنها مشكلات خود را در ميان بگذارند يا از آنها كمك بخواهند. اين افراد در فعاليتهاي اجتماعي و در محيط زندگي خود شركت فعال دارند و در قبال تكاليف محوله احساس مسئوليت ميكنند. آنها براي بهتر شدن شرايط زندگي تلاش ميكنند.
داشتن هدف در زندگي
دكتر مريم رئوفي داشتن هدف در زندگي را از ديگر خصوصيات لازم در اين بحث ميداند و معتقد است: افراد با تحمل بالا هدفهاي مشخص و قابل دستيابي دارند. آنها ميدانند از زندگي چه ميخواهند. انتظاراتشان معقول است و اهداف خود را دستهبندي ميكنند هدفهايشان را درست انتخاب ميكنند و براي رسيدن به آن انگيزه كافي دارند. آنها به دنبال بهتر شدن زندگي هستند و براي اين توفيق تلاش ميكنند و نااميد نميشوند. اگر زندگي افراد موفق را مطالعه كنيد متوجه ميشويد كه آنها براي رسيدن به موفقيت چقدر تلاش كردهاند. چند بار شكست خورده و از پا ننشستهاند و با انگيزه بيشتر ادامه دادهاند. چراكه اين افراد به هدفهايشان ايمان داشته و موفقيت خود در اين شاخه را باور كردهاند.
ابراز وجود
اين مشاور و روانشناس با بيان اين مطلب كه افراد تابآور در ابراز احساسات و عواطف خود صادق هستند تصريح كرد: اين دسته از افراد انتظارات و خواستههاي خود را به طور سريع و بدون اضافه كردن بار عاطفي پرخاشگرانه بيان كرده و در نوع ارتباطي كه برقرار ميكنند از روشهاي قهر و اجتناب يا عتاب و خشم استفاده نميكنند بلكه با صراحت خواسته خود را مطرح ميكنند و نهايتاً ميتوانند به راحتي از مواضع خود دفاع كنند.
خويشتنداري
به گفته اين دكتراي مشاوره و روانشناسي، خويشتنداري به معني صبر و تحمل در دستيابي به خواستهها، اميال و آرزوها است. خويشتنداري سركوب آرزوها يا قبول و پذيرش درماندگي نيست بلكه پذيرش آگاهانه در به تعويق انداختن خواسته تا زمان دستيابي است. گاه شرايط زندگي اجازه كسب موفقيت در امري كه فرد براي آن برنامهريزي كرده را نميدهد. در اين شرايط خويشتنداري و شكيبايي كمك ميكند تا فرد برنامه خود را به تعويق انداخته يا راه ديگري براي كسب آن انتخاب كند. يا اينكه كلاً از انجامش صرفنظر كند. از نكات مهم در خويشتنداري درك و رعايت حقوق ديگران است و در شرايطي مثل صبوري در رعايت نوبت و پله پله گام برداشتن تا كسب موفقيت بروز پيدا ميكند.
خلاقيت و نوآوري
وي ميافزايد: يكي از شرايط مهم در تابآوري داشتن خلاقيت و ايدههاي جديد و امتحان كردن راههاي نو در برخورد با مسائل و مشكلات است. افراد با تحمل سعي ميكنند از نقاط مختلفي به موضوع نگاه كنند و زواياي مختلف آن را در نظر بگيرند. لازمه رسيدن به اين مهارت توجه، تمركز و كنترل عواطف است.
والدين ميتوانند فرزندان خود را با تحمل بار آورند و خود كارآمدي آنها را افزايش دهند. اين كارآمدي با انتظارات متناسب با توانمندي فرزندان و تشويق آنها به ادامه كار، برچسب منفي را حذف كردن و حمايت كردن متعادل شكل ميگيرد. اين روانشناس اجتماعي معتقد است: والدين ميتوانند باور موفقيت حتي در شرايط سخت را در افكار فرزندان خود ايجاد كنند. تشويق به انجام فعاليتهاي هدفدار و طلب مشاركت در انجام امورات روزانه اين مهم قابل انجام است. از طرف ديگر سرزنش و تحقير فرزند در هنگام شكست احساس توفيق را كاهش ميدهد اما تشويق به فعاليتهاي جانشين و كمك به درس گرفتن از تجارب شكست خورده و امكان جبران خطاها را فراهم كردن ميتواند تابآوري و تحمل را بالا برده و اين نگرش را ايجاد كند كه اگر اين شرايط مطلوب و دلخواه نيست ميتوان با تغيير راهبردها و امتحان كردن راههاي جايگزين شرايط را تغيير داد. والدين ميتوانند مشاركت فرزندان را در تعيين مقررات مربوط به خود جلب كنند و آنها را به انجام اين قوانين تشويق كنند تا آنها در برنامههاي زندگي احساس مالكيت نكرده و خود را موظف به انجام آن كنند.
