براي تحليل هر مذاكره و پيشبيني آينده آن، به شاخصي نياز است كه بتوان به وسيله آن، پيشروي يا شكست مذاكرات را بررسي كرد. از مهمترين شاخصهايي كه ميتوان در اين راه از آن بهره جست، ثبات قدم بر خطوط قرمزي است كه هر طرف مذاكرهكننده براي خود مشخص ميكند.
خوب است معناي «خط قرمز» مورد توجه قرار بگيرد تا جلوي هرگونه تحريف و تعويض معنا از سوي مغرضين گرفته شود. معني خط قرمز، خواستههاي حداكثري و غيرقابل دسترس ما در مذاكرات نيست كه بعد از پيشرفت مذاكره، انتظار داشته باشيم در عمل كمي آنها از شروطشان كوتاه بيايند و كمي هم ما از خط قرمزهاي خود عدول نماييم و در نهايت به بعضي از آنها نائل گرديم. خط قرمز، آن مواردي است كه كوتاه آمدن از آن به هيچ وجه جايز نيست و هر توافقي كه آنها را تأمين نكند، از پيش رد شده است.
تجربه زيرپاگذاشتهشدن خطوط قرمز در توافق ژنو
تجربه تلخ توافق ژنو نيز از زيرپا گذاشته شدن خطوط قرمز حكايت دارد تا جايي كه اعضاي تيم مذاكرهكننده نيز به آن اذعان دارند، حجت الاسلام نبويان از نمايندگان مجلس ميگويد: آقاي عراقچي ميگفت «ما خط قرمز آقا را هم نتوانستيم حفظ كنيم و آنها را نيز از دست داديم» يا علي لاريجاني با اشاره به تسامح در مذاكرات ژنو ميگويد: «قدرتهاي غربي بدانند كه اگر نسبت به مذاكرات مقدماتي با مسامحه برخورد شد، مذاكرات نهايي محل مسامحه نخواهد بود.» نقوي حسيني (دبير كميسيون امنيت ملي) نيز ميگويد: در توافق اوليه برخي از خطوط قرمز ما رعايت نشد. از آنجا كه مذاكرات هستهاي بين ايران و 1+5 به مرحلهاي حساس رسيده است و دو طرف مذاكره عزم جدي براي به نتيجه رسيدن مذاكرات تا پيش از ۲۹ تيرماه (مهلت زماني گام اول توافق ژنو) را دارند و از طرف ديگر اختلاف گستردهاي بين دو طرف وجود دارد، بيم آن ميرود كه توافق نهايي احتمالي، مانند توافقنامه ژنو كه در آذرماه ۹۲ به دست آمد، با عبور از خط قرمزهاي جمهوري اسلامي ايران و حتي خطوط قرمز كه دولتيها و مسئولان مذاكره براي مذاكرات مطرح ميكنند حاصل شود، لذا به طور اجمالي و مستند بر خطوط قرمز مطرح شده از سوي مسئولان دولت جمهوري اسلامي و تيم مذاكرهكننده هستهاي مروري خواهيم نمود. اين خطوط قرمز را در پنج بخش ميتوان دستهبندي نمود:
1- حق غنيسازي (برنچيدن تأسيسات، تعليق، مكان، سطح و ميزان غني سازي)
روحاني (رئيسجمهور ايران)- 9/۹/92: برچيدن تأسيسات هستهاي براي ايران خط قرمز است.
تخت روانچي(معاون وزير امور خارجه)– 31/۲/۹۳: هيچ سايت هستهاياي در ايران تعطيل نميشود.
ظريف(وزير امور خارجه و رئيس تيم مذاكرهكننده هستهاي)- 25/۸/۹۲: موضوع غنيسازي در ايران خط قرمز ماست و ما خط قرمزهايمان در مذاكرات را حتماً در نظر داريم و رعايت خواهيم كرد. برنامه غنيسازي متعلق به مردم است و درباره چيزهايي كه به مردم كشورمان تعلق دارد، گفتوگو نميكنيم.
عراقچي(عضو ارشد تيم مذاكرهكننده هستهاي)- 16/۸/۹۲: اصل تعليق خط قرمز ايران است و غنيسازي حتماً در ايران ادامه مييابد.
صالحي(رئيس سازمان انرژي اتمي)- 1/۱۱/۹۲: حق غنيسازي خط قرمز ايران بوده و تيم مذاكرهكننده با گروه 1+5، از آن عقبنشيني نكرده است و نخواهد كرد.
البته بايد بين سه مورد برنچيدن تأسيسات، تعليق و غنيسازي در خاك ايران تفاوت قائل بود. برچيده نشدن، يعني دولت قائل است كه اولاً تمام سانتريفيوژهاي هستهاي سر جاي خود باقي ميمانند، به جاي ديگري منتقل نميشوند يا به اصطلاح برچيده نميشوند. ثانياً اين سانتريفيوژها به فعاليت خود ادامه ميدهند و غنيسازي انجام ميدهند و حتي براي مدت كوتاهي از كار نميايستند يا به اصطلاح فعاليت هستهاي معلق نميشود. به عنوان مثال در صورتي كه ظاهر تأسيسات فردو و ساختمانهاي آن حفظ شود اما به اموري غير از غنيسازي كه هدف تأسيس فردو بوده است پرداخته شود، عملاً اين تأسيسات مهم متوقف شده است. ثالثاً اين غنيسازي در خاك ايران انجام ميپذيرد نه اينكه در خاك كشورهاي ديگر غني شود و محصولاتش به ايران فرستاده شود.
قابل توجه است كه ادعاي خط قرمز بودن حفظ حق غنيسازي براي ايران، موضعي حداقلي و آدرسي غلط ميباشد چراكه حق هستهاي ايران به طور مشخص در NPT تصريح شده است و نيازي به
به رسميت شناختن دولتهاي مستكبر ندارد. پس تا اينجاي مطلب، مسئولان به نكته خاصي اشاره نكردهاند، اما در ادامه به خط قرمز اصلي، يعني جزئيات اين حق، از جمله سطح غنيسازي، ظرفيت غنيسازي و توجه به نياز كشور اذعان شده است:
صالحي در واكنش به سخنان وندي شرمن- 15/۱۲/۹2: ايران تعيينكننده سطح و ميزان غنيسازي است.
علي لاريجاني(رئيس مجلس شوراي اسلامي)- 22/۲/۹۳: چارچوب مورد قبول، صيانت از كليت فناوري صلحآميز هستهاي است و كميت اين فناوري محل چانهزني نيست.
علاءالدين بروجردي(رئيس كميسيون امنيت ملي مجلس)- 12/۱۲/۹۲:توقف غنيسازي و تعطيلي سايت فردو قطعاً خط قرمز ماست.
دكتر كارخانهاي (رئيس كميته هستهاي مجلس):ما درباره غنيسازي چند خط قرمز داريم. ما بايد غنيسازي را در حدي بپذيريم كه نياز كشور را در حد برنامههاي هستهاي كه در پيش داريم تأمين كند.
اما در برخي موارد اظهارات ضد و نقيضي از زبان مسئولان مشاهده ميشود كه جزئيات حق غنيسازي را نه به نياز كشور ما كه به خواست و توافق كشورهاي طرف مقابل مشروط ميكنند.
عراقچي- 1/۲/۹۳: اينكه اندازه غنيسازي ما چقدر باشد، مورد مذاكره قرار خواهد گرفت. تعداد سانتريفيوژها، سطح غنيسازي، ميزان غنيسازي، ميزان ذخاير، محل غنيسازي و... موضوعاتي است كه پيرامون آنها مذاكره خواهيم كرد اما باز هم تأكيد ميكنم كه حق غنيسازي، مورد مذاكره قرار نخواهد گرفت و غربيها اين اصل را پذيرفتهاند يا در شرايطي كه سوخت ۲۰درصد جزو نيازهاي قطعي كشور حتي در شرايط كنوني نيز هست، محمدجواد ظريف در مورد بسته پيشنهادي ايران به 1+5 ميگويد: «پارامترهاي اين پيشنهاد طوري تنظيم خواهند شد كه ايران غنيسازي را ادامه دهد اما تضمينهاي لازم را براي اينكه غنيسازي از پنج درصد بالاتر نخواهد رفت را ارائه ميكند.» البته بايد گفت كه متأسفانه سرمنشأ اين خطاي راهبردي به بندهاي گنجانده شده در توافقنامه ژنو برميگردد. درحالي كه در ماده ۴ NPT صراحتاً اشاره ميشود كه همه كشورهاي عضو حق دستيابي، تحقيق، توليد و بهرهبرداري از انرژي هستهاي را دارند كه مجموع اينها دستيابي به فناوري هستهاي را تشكيل ميدهد و اين حقوق هم به هيچ بهانهاي نميتواند قابل انفكاك باشد اما طبق توافق ژنو تيم مذاكرهكننده غنيسازي را در گام نهايي حداقل با ۱۰ شرط پذيرفتهاست (از جمله در بندسوم مربوط به ويژگيهاي گام نهايي) و هيچ جا نيز توافق به حق غنيسازي ايران اشاره نكرده است. در حالي كه اين شروطي كه در رابطه با سطح، دامنه، ظرفيت و محل غنيسازي مطرح شده و ديگر شروط، همه بر خلاف ماده ۴ NPT و حقوق كشورهاي عضو است.
2- مذاكره فقط در چارچوب موضوع هستهاي، نه مسائل دفاعي و حقوق بشر. پس خط قرمز دوم، مذاكره فقط در چارچوب موضوع هستهاي است
ظريف در گفتوگو با العالم- 27/۳/۹۳: مذاكرات وين منحصر به مسئله هستهاي است.
عراقچي- 21/۱۱/۹۲: به هيچ وجه به هيچ كسي اجازه نميدهيم موضوعاتي كه غير از موضوعات هستهاي به خصوص آنچه مربوط به بحث دفاعي ميشود را وارد مذاكره كند.
علي لاريجاني – 22/۲/۹۳: وزير امور خارجه و تيم مذاكره كننده فقط در موضوع هستهاي و نه چيز ديگر ميتوانند مذاكره را ادامه دهند.
ما تا زماني مذاكرات را دنبال ميكنيم كه در چارچوب مسائل هستهاي باشد و اگر مجلس بداند كه تيم مذاكرهكننده در زمينههايي غير از هستهاي مذاكره ميكند، مجلس شوراي اسلامي وارد عمل ميشود و اجازه ادامه مذاكرات را نخواهد داد. حقوق بشر و تعطيلي و تعليق غنيسازي خط قرمز مجلس است. موضوع حمايت از جنبشهاي آزاديبخش از جمله حزبالله لبنان و جنبش مقاومت اسلامي فلسطين و... قابل مذاكره نيست. در ذيل همين موضوع، خط قرمز ديگري تحت عنوان ورود به مباحث دفاعي و موشكي كشور هم مطرح است.
ظريف- 29/۱۱/۹۲: محمدجواد ظريف، وزير امور خارجه ايران، در پاسخ به سؤال تسنيم مبني بر اينكه آيا مذاكره درباره اماكن نظامي و نيز برنامه موشكي ايران خط قرمز است، گفت: «بله، حتماً همينطور است.»
عراقچي- 26/۳/۹۳: بحث در مورد سيستم دفاعي يا موشكهاي دوربرد خط قرمز ماست. برنامههاي دفاعي كشور به هيچ وجه قابل مصالحه و حتي قابل مذاكره نيست. سيستمهاي دفاعي به هيچ وجه موضوع مذاكره نبوده و نخواهد بود.
آصفري (دبير وقت كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس شوراي اسلامي)- 27/۲/۹۳: وارد شدن به بحثهاي موشكي خط قرمز ماست.
3- حفظ ماهيت آب سنگين اراك. در واقع سومين خط قرمز، حفظ ماهيت آب سنگين اراك است
ظريف- 14/۱۲/۹۲: ما به دنبال تعطيل كردن آن (اراك) نيستم. ما به دنبال برچيدن آن نيستيم. اين خط قرمز ماست.
عراقچي- 28/۲/۹۳: ماهيت آب سنگين جزو خطوط قرمز ماست. غنيسازي بايد ادامه يابد، مواد از كشور خارج نميشود، رآكتور اراك آب سنگين باقي ميماند و از اين قبيل...
تخت روانچي- 31/۲/۹۳: آب سنگين اراك خط قرمز ماست. اراك هم هرگونه بازطراحياش با حفظ آب سنگيني آن است.
صالحي- 9/۹/۹۲: رآكتور آب سنگين اراك خط قرمز ماست.
آصفري (دبير وقت كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس شوراي اسلامي)- 28/۳/۹۳: اجازه متوقف شدن سايت خنداب اراك (آب سنگين) را نميدهيم.
4- تحقيق و توسعه فناوري هستهاي. خط قرمز چهارم، دانش هستهاي و تحقيق و توسعه فناوري هستهاي است
ظريف (در گفتوگو با روزنامه اتريشي استاندارد)- 21/۱/۹۳: تحقيق و توسعه برنامه هستهاي ايران را نميتوان محدود كرد. تحقيق و توسعه ادامه پيدا ميكند، فناوري و دانش ما ادامه پيدا ميكند.
ظريف در مونيخ: تحقيقات هستهاي را رها نميكنيم.
عراقچي- 28/۲/۹۳:يكي از خطوط قرمز ما دانش ماست و هيچ عاملي نميتواند ما را در حوزه هستهاي در بحث تحقيق و توسعه وادار به توقف كند. تكنولوژي و فناوري متعلق به ملت ايران است و كسي نميتواند جلوي آن را بگيرد. از نظر ما تحقيق و توسعه در حوزه هستهاي قابل مصالحه نيست.
علي لاريجاني- 6/۱۲/۹۲: من اصولاً با توقف طرحهاي تحقيقاتي و توسعهاي كشور كه بخشي از آن مربوط به بحثهاي هستهاي است، مخالف هستم.
باز هم در بين اظهارات، حرفهاي متضاد ديده ميشود. از طرفي تحقيق و توسعه غيرقابل مذاكره خوانده ميشود و از طرف ديگر صحبت از ادامه پيدا كردن آن است؛ ادامه پيداكردني كه با لفظ current در توافقنامه ژنو مطرح ميشود. ادامه فعاليتهاي فعلي! و اين ادامه دادن، به معني ثابت بودن تعداد سانتريفيوژها و نيفزودن بر آنها، عدماجازه خريد نسلهاي جديد ميباشد و اين يعني توقف كامل روند تحقيقات و توسعهاي كه مسئولان ما به عنوان خط قرمز خود مطرح كردهاند.
5- برداشته شدن يك باره تحريمها و نه طي زمان طولاني
ظريف- 5/۹/۹۲: بايد طي يك سال تمام تحريمها برداشته شوند. نتيجه مذاكرات بايد لغو همه تحريمها باشد.
عراقچي در جلسه كميسيون امنيت ملي در تهران (25/۳/۹۳): ما خواهان لغو كليه تحريمها بعد از توافق هستيم، به خصوص تحريمهاي دولت و كنگره امريكا بايد در گفتوگوهاي دوجانبه برطرف شود در غير اين صورت دليلي براي مذاكره وجود ندارد.
نقوي حسيني (سخنگوي كميسيون امنيت ملي مجلس)- 1/۴/۹۳: تيم مذاكرهكننده لغو يكجاي كليه تحريمهاي اقتصادي را به عنوان يك خط قرمز دنبال خواهد كرد كه شامل تحريمهاي شوراي امنيت، اروپا و دولت امريكا ميشود.
بايد به تفاوت «لغو» و « تعليق» تحريمها نيزتوجه داشت، در واقع لغو برداشته شدن و بازگشتناپذير بودن تحريمها را در پي دارد اما تعليق (مانند آنچه كه در گام اول توافق ژنو اتفاق افتاد) تنها براي مدت زماني مشخص اعمال نشدن تحريم را موجب ميشود و مسئولان امر به لغو تحريمها اشاره داشتهاند. اما اين جا شاهد يك چرخش موضع از تيم مذاكرهكننده هستيم كه منابع مطلع، دليل آن را ممانعت امريكا از به دست آمدن اين دستاورد و نااميدي تيم هستهاي ميدانند.
با اينكه عراقچي در جلسه كميسيون امنيت مجلس با تأييد نظر روحاني و ظريف به لغو كليه تحريمها اشاره كرده بود، وي چند روز بعد و در اثناي مذاكرات
وين ۵ (28/۳/۹۳) اعلام ميكند: تحريمها نميتواند يك دفعه برداشته شود، چون اقدامات ما هم نميتواند يك دفعه برداشته شود. اين يكي از سختترين بخشهاي مذاكره است كه در حال بحث روي آن هستيم. طبعاً رفع تمام تحريمها مدنظر ماست و در يك جدول زماني بايد همه تحريمها برداشته شود و آن جدول زماني از نقطهنظرات مورد اختلاف ماست. موارد مطروحه، حدود و خطوط قطعي غيرقابل تنازلي بودند كه تعهد به آنها كاملاً لازم است و هر توافقي كه اين موارد در آن نقض شده باشد، به معني كوتاه آمدن در برابر دشمن و بدعاقبتي مذاكره و توافق است اما متأسفانه ما شاهد نقض بسياري از اين خطوط قرمز، در متن مكتوب توافقنامه ژنو هستيم كه تفسيرهاي متفاوت آن در گام نهايي، كار را براي تيم مذاكرهكننده سختتر از قبل نيز كرده است؛ سختياي كه باعث تغيير مواضع تيم مذاكرهكننده از جمله آقاي عراقچي و عدول آنها از خطوط قرمز خود شده است.
با اينكه رهبر انقلاب در آبان سال ۹۲ و قبل از مذاكرات ژنو اشاره كرده بودند كه به جزئيات مذاكرات هستهاي ورود نميكنند، اما از نظر ايشان خطوط قرمز كلي وجود دارد كه بايد رعايت شود.
امام خامنهاي(مدظله) در ديدار مديران، متخصصان و كارشناسان سازمان انرژي اتمي- 20/۱/۹۳:
۱- حركت علمي هستهاي، به هيچ وجه نبايد متوقف يا حتي كند شود.
۲- مذاكرهكنندگان ايران، بايد بر ادامه تحقيق و توسعه و پيشرفت هستهاي پافشاري كنند.
۳- كسي حق معامله روي دستاوردهاي هستهاي را ندارد.
۴- مسئولان بايد در مورد دستاوردهاي هستهاي تعصب داشته باشند.
۵- مذاكرهكنندگان كشورمان نبايد هيچ حرف زوري را از طرف مقابل قبول كنند.
۶- روابط آژانس بينالمللي انرژي اتمي با ايران نيز بايد روابط متعارف و غيرفوقالعاده باشد.
برخي از اين نكات، توسط تيم مذاكرهكننده هم تصريح شده است. نكات اول و دوم به مسئله دانش هستهاي و پيشرفت فناوري هستهاي مربوط ميشود، خطقرمز سوم شامل مواردي از جمله حفظ و صيانت از سوخت۲۰درصد فردو، آب سنگين اراك و... شده و خطوط چهارم تا ششم هم به نحوه رفتار ديپلماتيك مذاكرهكنندگان اشاره دارد.
منبع: سايت خبري تحليل
يك بيست با كمي تلخيص
