نمايشگاه بينالمللي كتاب تهران اگر چه بيستوهفتمين سال برگزاري خود را پشت سر ميگذارد، اما با مشكلات حل نشده بسياري مواجه است؛ مشكلاتي كه همه ساله در ايام نمايشگاه در فضاي رسانهاي مطرح ميشود و پس از آن به كلي فراموش شده و در نمايشگاه سال بعد دوباره تكرار ميشود.
شايد عجيب بهنظر بيايد اما اولين نقطه ضعف نمايشگاه كتاب تهران دقيقاً مسئلهاي است كه معمولاً بهعنوان نقطه قوت نمايشگاه از آن ياد ميشود. اين مسئله چيزي نيست جز تعداد بسيار زياد بازديدكنندگان. طبق آمار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، نمايشگاه كتاب در سال گذشته حدود 6ميليون نفر بازديدكننده داشته است كه براي نمايشگاه امسال نيز چنين بازديدي پيشبيني ميشود اما پرسش اينجاست كه آيا تعداد بسيار زياد بازديدكنندگان نمايشگاه كتاب تهران، ميتواند دليلي بر كارنامه موفق متوليان امر كتاب و كتابخواني در كشور باشد يا اينكه اين امر خود گواه مشكلات حل نشدهاي در حوزه كتاب است؟
با مروري بر آمار بازديدكنندگان نمايشگاه، درخواهيم يافت كه درصد بالايي از بازديدكنندگان را شهرستانيها تشكيل ميدهند و در اين ميان تهرانيها سهم كمتري دارند؛ بهطوري كه در نمايشگاه سال گذشته 6/53 از بازديدكنندگان شهرستاني و 4/46 تهراني بودهاند. در اين زمينه بايد گفت هزينه سفر به تهران براي يك دانشجوي شهرستاني 100هزار تومان تمام ميشود و معاونتهاي فرهنگي- اجتماعي دانشگاهها اگرچه همهساله بودجهاي براي اعزام دانشجويان به تهران در نظر ميگيرند، اما اين بودجه در حد و اندازهاي نيست كه كفاف سفر تعداد بالاي دانشجويان براي نمايشگاه را بدهد.
حال پرسش اينجاست كه چنين آماري با وجود هزينههاي بالاي سفر به تهران و مشكلاتي از قبيل اسكان و... براي دانشگاهيان و كتابخوانان شهرستاني، چگونه قابل تحليل است؟
پاسخ به اين سؤال خيلي مشكل نيست. كافياست پرسوجوي مختصري از بازديدكنندگان شهرستاني به عمل آوريم تا مشخص شود علت حضورشان در نمايشگاه كتاب تهران، پيش از هر چيز پيدا نشدن بسياري از كتب در شهرستانهاست بهطوري كه تنها كتب پرفروش دانشگاهي و كنكوري در بسياري از شهرستانها يافت ميشود و دانشجويان شهرستاني در زمينه ساير كتابها با محدوديت شديدي مواجهند. بنابراين طبيعي است كه اساتيد و دانشجويان شهرستاني فرصت نمايشگاه كتاب تهران را غنيمت شمرده و با وجود هزينههاي بالا و دردسرهاي زياد، هر طور شده خود را به نمايشگاه برسانند. نمايشگاههاي كتاب استاني هم از كيفيت و كميت قابل قبولي برخوردار نيستند و نميتوانند نياز قشر دانشگاهي و كتابخوان شهرستاني را برطرف كنند. در صورتي كه اگر وزارت فرهنگ به جاي اكتفا نمودن به برگزاري نمايشگاه كتاب تهران و نمايشگاههاي استاني ضعيف به تقويت شبكههاي مويرگي توزيع كتاب در نقاط مختلف كشور پرداخته و چرخه توزيع كتاب را سروساماني بدهد، ديگر نياز به دست و پا شكستن براي حضور در نمايشگاه كتاب تهران وجود نخواهد داشت.
مسئله ديگر، فروش اينترنتي كتاب است كه ميتواند عدمدسترسي مخاطب شهرستاني به كتاب مورد نيازش را جبران كند اما هزينه ارسال پستي كتب آنقدر بالاست كه خريد و فروش اينترنتي كتاب عملاً مقرون به صرفه نيست. در حاليكه بايد با هدف كمك به شكلگيري شبكه توزيع كتاب در كشور، هزينه پستي ارسال كتاب براي سايتهاي فروش اينترنتي به حداقل برسد تا خلأ ناشي از عدم وجود شبكههاي مويرگي توزيع كتاب در شهرستانها جبران شود.
در ارتباط با گسترش كتابفروشيهاي باكيفيت در نقاط مختلف كشور، نكته قابل تأمل ديگري نيز وجود دارد و آن اين است كه اساساً برگزاري نمايشگاه كتاب با سبك و سياق حاضر، خود نه تنها به تقويت شبكههاي توزيع كتاب كمك نميكند كه مانعي بر سر راه آن ايجاد مينمايد. توضيح اينكه نمايشگاههاي كتابي كه در حال حاضر در كشور برگزار ميشود، بيشاز آنكه كاركرد «نمايشگاهي» داشته باشد، كاركرد «فروشگاهي» دارد. اين امر موجب ميشود مخاطب بخش زيادي از نيازش را از نمايشگاه كتاب تأمين كند. در نتيجه اين امر، كار كتابفروشي صرفه اقتصادي نخواهد داشت و بسياري از شهرستانها از كتابفروشيهاي خوب محروم خواهند ماند و حتي كتابفروشيهاي تهران نيز تضعيف خواهند شد. در حاليكه اين نكته را نبايد فراموش كرد كه كالاي فرهنگي، از جمله كتاب، كالايي است كه بايد هميشه در دسترس باشد و مخاطب نميتواند تمام نياز خود به كتاب در طول يك سال را پيشبيني كند و همه آن را از نمايشگاه كتاب تأمين نمايد. لذا برگزاري نمايشگاه به اين سبك و سياق، شبكههاي توزيع را تضعيف خواهد كرد.
گذشته از موارد فوق، در مورد تعداد بالاي بازديدكنندگان، به نكته ديگري هم بايد اشاره كرد و آن اينكه بسياري از بازديدكنندگان را دانشجويان و دانشآموزاني تشكيل ميدهند كه به قصد خريد كتب كمك درسي به نمايشگاه كتاب تهران آمدهاند. طبق آمار منتشر شده، در نمايشگاه امسال حدود 140 ناشر آموزشي شركت كردهاند كه همچون دورههاي گذشته پيشبيني ميشود سهم زيادي از آمار فروش كتاب را به خود اختصاص دهند. بنابراين در استفاده از آمار بازديدكنندگان براي تحليل ميزان مطالعه و تمايل به كتاب در كشور، با در نظر گرفتن سهم كتابهاي كمك آموزشي در آمار فروش كتاب و همينطور بازديدكنندگان، بايد با احتياط بيشتري عمل كرد.
مسئله ديگري كه در رابطه با نمايشگاه بايد بدان پرداخت، خدمات نمايشگاه كتاب تهران براي بازديدكنندگان است. يكي از اين خدمات، در دسترس بودن اطلاعات كتب موجود در نمايشگاه و امكان جستوجوي آن از طريق سايت اينترنتي نمايشگاه كتاب است كه خوشبختانه براي نمايشگاه امسال فراهم شده است و مخاطبان ميتوانند قبل از حضور در نمايشگاه، از طريق جستوجوي عنوان كتاب، غرفه ناشر مدنظر خود را پيدا كنند و نيازي به حضور در صفهاي طولاني جستوجوي كتاب در داخل نمايشگاه و اتلاف وقت و خستگي ناشي از آن وجود نخواهد داشت. البته خدمات ساده ديگري مانند سامانههاي تخصصي كارشناسي مشاوره كتاب و معرفي كتب و نويسندگان به مخاطبان، به صورت دقيق و براساس نوع كتاب و مخاطب، در نمايشگاه امسال نيز همچنان ناديده گرفته شدهاست و بسياري از بازديدكنندگان كه در صورت وجود چنين سامانهاي ميتوانند خريد هدفدار و مفيدي از نمايشگاه داشته باشند، عملاً وقت خود را به نمايشگاهگردي تفنني صرف ميكنند و استفاده لازم را از نمايشگاه نخواهند برد.
از ديگر نكاتي كه منجر به كيفيت پايين نمايشگاه كتاب تهران ميشود، ضعف برنامههاي جانبي نمايشگاه است. لازم به توضيح نيست كه 6 ميليون بازديدكننده كه بخش زيادي از آنان را دانشجويان و دانشگاهيان تشكيل ميدهند، چه ظرفيت فرهنگي عظيمي ايجاد ميكند كه درصورت استفاده درست از آن ميتواند تحولات مهمي در فضاي فرهنگي كشور به وجود آيد. در شرايطي كه اغلب برنامههاي جنبي نمايشگاه در ميزگردها و سخنرانيهاي تكراري و خستهكننده، آن هم با حداقل كيفيت، خلاصه ميشود، جاي برنامههاي فرهنگي جدي و هدفدار در زمينه ترويج حجاب و عفاف، ترويج فرهنگ مطالعه، آموزش اخلاق شهروندي، تقويت بناي خانواده و همينطور ويژه برنامههاي دانشجويي در قالبهاي جذاب و متنوع خالياست در حاليكه بازديدكننده نمايشگاه نبايد به حال خود رها شده و وقتش تنها صرف نمايشگاهگردي شود، بلكه بايد با در نظر گرفتن برنامههاي جذاب، كولهبار مخاطب را پر كرد و او را دستپر به خانه فرستاد.
در ادامه بايد به مشكل اسكان دانشجويان شهرستاني هم اشاره كرد. وسعت نمايشگاه كتاب تهران و ميزان قابل توجه خريدهاي دانشجويان، موجب ميشود دانشجويان شهرستاني نيازمند اسكان شبانه در تهران باشند و ادامه خريد را به روز بعد موكول كنند اما اين امر هميشه يكي از نگرانيهاي دانشجويان را تشكيل ميدهد به طوري كه بسياري از دانشجويان مجبورند بازديد خود از نمايشگاه كتاب را در يك روز خلاصه كنند و سختيهاي آن را به جان بخرند. اگر چه براي رفاه حال دانشجويان شهرستاني از سوي نمايشگاه كتاب تهران پنج سوله 200 متري براي اسكان آنان در حرم امام خميني(ره) در نظر گرفته است، اما محدوديت ظرفيت و ضعف امكانات مانعي بر سر راه اسكان مناسب دانشجويان است.
در نهايت بايد به اين نكته اشاره كرد كه مسئولان امر كتاب در كشور بيش از آنكه خود را ملزم به ارائه آمار از نمايشگاه كتاب تهران بدانند، لازم است فكري به حال افزايش هر چه بيشتر كيفيت نمايشگاه و به حال مشكلاتي كه هر ساله تكرار ميشوند، بنمايند.
*كارشناسي ارشد جامعه شناسي جوانان
