در حالي كه تنشهاي ناشي از آزمايش موشكي و هستهاي كرهشمالي در منطق شرق آسيا هنوز فروكش نكرده و از سوي ديگر روابط چين و ژاپن بر سر جزاير مورد مناقشه دو كشور در درياي چين شرقي همچنان نوعي از تيرگي را شاهد است، دولت چين اوايل هفته قبل از تعيين يك منطقه دفاع هوايي خبر داد كه به دليل حساسيتهاي امنيتي به سرعت به يك مسئله بغرنج در روابط ميان كشورهاي شرق دور تبديل شد.
طبق اين طرح، چين در منطقه شناسايي هوايي در درياي چين شرقي بازنگري كرده و منطقه دفاع هوايي خود را توسعه داده است. براساس نقشه جديد، چين مدعي كنترل يك مسير 20 در 115 كيلومتري در آسمان اين منطقه است كه از يك سو نيروي دفاعي كرهجنوبي آن را تحت نظارت و كنترل دارد و از سوي ديگر مجموعه جزاير مورد مناقشه ميان پكن و توكيو را نيز دربرميگيرد. چين و ژاپن بر سر مجموعه جزاير سنكاكو كه چينيها به آن ديائويو ميگويند اختلاف ارضي دارند. اين جزاير سال گذشته توسط دولت ژاپن از مالكان خصوصي آن خريداري و ملي شد و در حال حاضر تحت كنترل توكيو است.
بلافاصله بعد از انتشار طرح چين، مقامات ژاپني به آن واكنش نشان دادند و آن را عامل بيثباتي و افزايش تنش در منطقه خواندند. نخستوزير ژاپن اقدام چين در تعيين منطقه دفاع هوايي كه بخشهايي از جزاير مورد مناقشه ميان دو كشور را دربرميگيرد، اقدام خطرناكي خواند كه ميتواند مشكلاتي جدي ايجاد كند. شينزو آبه، نخستوزير ژاپن هفته گذشته در يك جلسه پارلمان گفت، منطقه دفاع هوايي چين قابليت اجرا ندارد. او گفت اين اقدام چين به هيچ وجه در ژاپن اعتباري ندارد و بايد باطل شود. چاك هيگل، وزير دفاع امريكا هم به زبان آمد و تحولات درياي شرق چين را «تلاش بيثباتكننده براي بر هم زدن وضعيت فعلي» در درياي شرق چين خواند. همچين كرهجنوبي با ورود به اختلافات جديد در شرق آسيا منطقه دفاع هوايي جديد چين با يك منطقه كه اين كشور ادعاي مالكيت آن را دارد، داراي تداخل خواند و نسبت به آن ابراز نگراني كرد.
ريشههاي تنش
سابقه تاريخي پر تنش منطقه و درگيريهاي نظامي كه ميان چين- ژاپن، كرهشمالي- كرهجنوبي و اشغال كره توسط ارتش امپراطوري ژاپن رخ داده ذهنيت تاريخي رهبران كشورهاي منطقه را امنيتي نگه داشته و به رغم رشد اقتصادي چشمگير شرق آسيا مسائل نظامي و امنيتي را نيز در صدر اولويتها قرار داده است. علاوه بر اختلافات تاريخي، وجود كرهشمالي هستهاي و حضور نظامي مستقيم امريكا در همسايگي چين و تشديد رقابتهاي سياسي و اقتصادي ميان كشورهاي بزرگ اين منطقه چالشها و تنگناي امنيتي بزرگي را در منطقه ايجاد كرده است.
رشد سريع نظامي و اقتصادي چين طي يك دهه گذشته و بر هم خوردن معادلات جهاني به ضرر امريكا كه طي دهه 1990 ميلادي به صورت تك قطبي يكهتازي ميكرد، استراتژي بلندمدت چين را به سمت تبديل شدن به يكي از قطبهاي اصلي نظام جهاني سوق داده است و تلاش براي تغيير معادلات منطقهاي در كوتاهمدت و ميانمدت در خدمت همين استراتژي بلندمدت چين است. امريكا و متحدان منطقهاي آن به خوبي ميدانند كه در صورت دستكم گرفتن حريف، اژدهاي سرخ چين قابليت آن را دارد كه به سادگي موازنه قوا در شرق آسيا را به نفع خود تغيير دهد. از اين رو رويكرد چين طي سالهاي اخير زنگ خطر را براي ژاپن و ديگر متحدان امريكا در آسيا از جمله كرهجنوبي و فيليپين به صدا درآورده است.دولت نومحافظهكار ژاپن از زمان روي كار آمدن در دسامبر ۲۰۱۲ احساسات ناسيوناليستي كشورش را تقويت كرده و به مردم اين كشور قول داده است كه مسئله جزاير مورد اختلاف با چين را در اولويت برنامههايش قرار خواهد داد.
نخستوزير ژاپن در اوج تنشهاي ارضي گفت كه اين نگراني وجود دارد كه چين بخواهد با استفاده از قدرت خود، وضع موجود در منطقه را تغيير دهد. دولت ژاپن براي مقابله با آنچه جاهطلبي نظامي چين ميخواند، طرحهاي دفاعي اين كشور براي استفاده از جنگندههاي نيروي هوايي براي شليك هواپيماهاي بدون سرنشين چيني در محدوده هوايي آسمان ژاپن را تأييد كرده است. ژاپن همچنين در سال ۲۰۱۳ بودجه نظامي خود را افزايش داد.
فليپينيها هم به طور مستمر در مانورهاي مشترك با امريكا و ساير متحدان منطقهاي شركت ميكنند. با اين اوصاف بر كسي پوشيده نيست كه توان همه بازيگران منطقهاي بدون حضور امريكا در برابر چين عملاً مانعي جدي براي مانورهاي اژدهاي چين نيست.
دورنماي تنش
در واقع ميتوان گفت كه تنش ميان چين و ژاپن در سطحي كلانتر چالشي ميان پكن و واشنگتن است. به دليل اهميت روزافزون آسيا در قرن 21، امريكا از اواخر سال 2011 از تغيير در استراتژي نظامي خود خبر داد به اين ترتيب بر اساس اين تغيير اولويتهاي امنيتي از خاورميانه به آسيا- اقيانوسيه منتقل شد. بسياري از كارشناسان اقدامات دولت باراك اوباما براي خروج نظاميان از عراق و كاهش نيروها در افغانستان را آماده شدن ارتش امريكا براي افزايش حضور در شرق آسيا تلقي ميكنند. به رغم هشدارهاي چين درباره حضور نظامي امريكا در منطقه وجود چنين تنشهايي به ويژه ميان پكن و كشورهاي همپيمان واشنگتن به امريكا اين امكان را ميدهد كه با توجيه حمايت از متحدان خود حضور نظامياش را در منطقه حفظ كند و حتي آن را گسترش دهد.
طرح منطقه دفاع هوايي چين كه اخيراً از سوي دولت اين كشور اعلام شده است و به زعم مقامات توكيو مستقيماً تهديدي براي امنيت جزاير مورد ادعاي ژاپن در درياي چين شرقي است صحنه زورآزمايي جديدي ميان رهبران جديد چين و ژاپن است كه در صورت عدم حل و فصل آن با روشهاي ديپلماتيك ممكن است ثبات اقتصادي كه مهمترين شاخصه پيشرفت در شرق آسياست را تهديد كند و به تقابل ميان نيروهاي منطقهاي و دخالت كشورهاي فرامنطقهاي از جمله امريكا بينجامد.
اين مسئله زماني خطرناكتر ميشود كه بدانيم چين و ژاپن از ضعف ديپلماسي در روابط خود رنج ميبرند؛ شي جينپينگ رئيسجمهوري چين و شينزو آبه نخستوزير ژاپن از زماني كه قدرت را در اختيار گرفتند تحت تأثير تنشهاي ارضي و اختلافات سياسي ميان اين دو همسايه بزرگ، هيچ ديدار رسمي با يكديگر نداشتهاند.
