فرش جهانی اردبیل نیاز به حمایت داخلی دارد

نگذاریم نقش ترنج ها محو شوند

محمدرضاهادیلو

فرش ایرانی از دیرباز به عنوان یک هنر ماندگار نه تنها در این کشور که در کل دنیا مطرح بوده است و در میان شهرهای ایران، اردبیل از جایگاه ویژه ای در تولید این آثار منحصر بفرد برخوردار بوده است.

اسناد تاريخي و باستاني از جمله کشف قديمي ترين فرش منقوش جهان با علامت صليب شکسته در شهرستان گرمي گواه محکمي بر جايگاه فرش در اردبيل است. همچنین در گرمی مغان آذربایجان گورهای خمره ای از دوره اشکانی به دست آمده اند که در میان آنها پارچه های بسیار زیبای بافت شده ای که دارای این نقش می باشد، به چشم می خورد.

***

صنعت فرش ایرانی همیشه پر رونق بوده به طوری‌که نقوش این فرش شهره آفاق و بیانگر جهان‌بینی فلسفی و نگاه هنرمندان به ارزش‌های متعالی انسانی و اسلامی است. از نظر اجتماعی فرش برای ایجاد اشتغال روستاییان، عشایر و شهر‌نشینان دارای جایگاه ارزنده‌ای است به طوری‌که علاوه بر اشتغالزایی سبب پر شدن اوقات فراغت جوانان و خانواده‌ها نیز می‌شود و از جایگاه اقتصادی نیز فرش با 65 درصد ارزش افزوده به‌ عنوان یک محصول با ارزش بعد از صادرات نفت دومین جایگاه صادرات کشور را بر عهده ‌دارد، به طوری‌که در تراز مبادلات تجاری کشور نیز بسیار مفید و موثر است.

* حمایت، نیاز اول

آثار ماندگار فرش دستباف در استان اردبيل از حدود 400 سال قبل و با طرحهاي قفقازي، قيچي، شيخ محمد، اوچ گل و انواع طرحهاي شکسته و هندي با رنگهاي سير و زنده توليد شده است که برخي از اين آثار به جاي مانده هنوز هم زيبايي خاص خودشان را حفظ کرده اند.

در حال حاضر 30 هزار نفر بافنده فرش در استان اردبیل از این طریق امرار معاش می‌کنند که 70 درصد بافندگان را زنان شهری، روستایی و عشایری تشکیل می‌دهد و 30 درصد باقیمانده نیز مربوط به بافندگان مرد است.

بی شک یکی از نیازهای اصلی بافندگان فرش در تمام نقاط ایران و بخصوص اردبیل، برخورداری از حمایت مسئولان امر است که بیمه شدنشان را می توان به عنوان اولین درخواست عنوان کرد.

البته بر اساس آمارهای موجود، بیش از 10 هزار نفر بافنده فرش در استان اردبیل از بیمه تکمیلی بافندگان بهره‌مند شده‌اند.

رئیس اداره فرش استان اردبیل در خصوص پوشش بیمه تامین اجتماعی بافندگان به صدور دفترچه‌های بیمه تکمیلی برای 10 هزار و 300 بافنده فرش اشاره کرده و می گوید:‌ در بین 31 استان کشور اولین استانی هستیم که برای بافندگان خود کارت طلایی صادر کرده و به صورت ویژه از بیماران خاص و دچار مشکلات فراوان در این زمینه حمایت کرده و در اعمال جراحی نیز با کمک این کارت‌ها هزینه‌ها را به شدت کاهش می‌دهیم.

میر اعلا سیدی ادامه می دهد: میزان تولید فرش در این استان بر اساس میانگین 150 تا 180 هزار متر‌مربع است که البته این وضعیت با توجه به فصول و شرایط مختلف متغیر بوده ولی سعی می‌شود زمینه‌ای برای بافندگان به وجود آید تا از کمترین امکانات بیشترین بهره را برده و در این عرصه فعال‌تر عمل کنند.

* وام ها در راهند

هم اکنون برای پرداخت تسهیلات بانکی به بافندگان فرش با چندین بانک در استان اردبیل تفاهم نامه هایی منعقد شده است تا در این زمینه 14 میلیارد تومان تسهیلات به فعالان این عرصه پرداخت شود.

رئیس اداره فرش استان اردبیل در این باره گفت: هیچ محدودیتی برای پرداخت وام مشاغل خانگی به بافندگان فرش وجود ندارد و ما تمام سعی‌مان را به کار گرفتیم تا برای بافندگان همچنان این تسهیلات را داشته باشیم که مجوز 7 هزار و 600 مشاغل خانگی را نیز در این زمینه برای پرداخت تسهیلات بانکی به صاحبان این مشاغل دریافت شده است.

‌ارژنگ عزیزی ، رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت استان اردبیل نیز در همین رابطه، با اشاره به اینکه 139 میلیارد ریال تسهیلات در قالب مشاغل خانگی به فعالان این بخش پرداخت می شود، می گوید: بیش از 30 هزار بافنده در استان اردبیل سالانه 180 هزار متر‌مربع فرش با نقش و نگار و الوان متنوع تولید می‌کنند که اغلب این فرش‌ها شامل پادری، قالی، قالیچه و تابلو‌ فرش‌های متنوع است که در همین راستا در سال‌های اخیر 39 هزار و 18 فقره صدور و تمدید کارت شناسایی بافندگان فرش اعم از شهری و روستایی انجام شده است.

* صادرات، از حرف تا عمل

صادرات فرش دستباف كشور طی دو سال گذشته بیش از 555 هزار دلار اعلام شده است که سهم استان اردبیل از این رقم صادراتی 322 هزار دلار بوده كه یك رقم رضایت‌ بخش و مناسب به شمار می‌رود. البته بیشتر فرشبافان اردبیلی ، فرش‌هایی ارزان قیمت تولید می‌کنند و این باعث شده است فرش اردبیلی مشتریان مناسبی در کشور و جهان داشته باشد. به گفته کارشناسان ، ۸۰ درصد فرش تولیدی در استان اردبیل ، به خارج از کشور و بیشتر به کشورهای آلمان ، ایتالیا ، فرانسه و ژاپن صادر می‌شود.

کارشناسان معتقدند در صادرات فرش مبدا و مقصدی وجود دارد به همین دلیل می توان در كنار كالای هنری از كالاهای تجاری نیز استفاده كرد. واسطه هایی كه در كشورهای اروپایی هستند تاثیر بسیار زیادی در قیمت تمام شده فرش دارند و از طرفی چون فرش تولید شده چند دست می چرخد تا به دست مصرف كننده نهایی برسد، این امر نیز تاثیر زیادی در خرید فرش ایرانی دارد.

در بررسی چالش های صادرات فرش دستباف ایرانی، سرمایه گذاران، تجار خارجی و مدیران فروشگاه های زنجیره ای كشور های اروپایی و آمریكایی به مواردی نظیر قیمت بالا، حضور واسطه ها، بحران مالی جهانی وسلیقه یابی در رنگ فرشها در كشورهای مختلف اشاره دارند.

هر چند ركود اقتصادی جهانی مانع بزرگی در مسیر تجارت فرش به شمار می آید اما نباید فراموش کنیم که پیشنهادات فعالان تجارت خارجی فرش نیز نقش بسزایی در تولیدات هدفمند و تولید براساس سلیقه مشتری دارد.

تورم و قیمت تمام شده بالا علیرغم افزایش كیفیت فرش دستباف ایران مانع دیگری است كه صادرات فرش را با چالش مواجه می کند.

با این حال چندی پیش رئیس اتحادیه وارد كنندگان فرش دستباف در اروپا گفته بود: ما نمی خواهیم كه حضور فرش دستباف ایران در كشورهای هدف كم رنگ شود چرا كه اگر این اتفاق بیفتد بازگشت به رونق مشكل خواهد بود لذا مسئولین و دولتمردان باید در این خصوص تامل كنند.

* مشکلات ریز و درشت

هر چند آمارها متفاوت هستند اما می توان گفت میزان تولید فرش دستباف در استان اردبیل 90 تا 120 هزار متر ‌مربع است كه در سال‌های اخیر این رقم با توجه به تورم و افزایش قیمت مواداولیه در نوسان بوده است.

رئیس اداره فرش سازمان بازرگانی استان اردبیل که به شدت به دنبال انجام امور مربوط به فعالان عرصه فرش این استان است، یکی از مشكلات بافندگان فرش را نبود قالی شویی تخصصی عنوان کرده و می گوید: در حال حاضر اردبیل نیازمند راه ‌اندازی كلینیك تخصصی خدمات فرش‌ بافی نظیر قالی شویی تخصصی، شیرازه‌بندی و برخی خدمات تكمیلی‌ـتعمیری هستیم تا بافندگان ما هزینه سنگین و هنگفتی را در این زمینه در استان ‌های دیگر صرف نكنند.

فرش ایرانی قرن ها به عنوان شاخص ترین نماد فرهنگ و هنر ایران به جهان شناخته شده بود اما چند صباحی است که جایگاه خود را از دست داده است. یكی از این بازارها امریكاست كه پاكستان چند سالی است به جای ایران وارد آن شده است. در چند سال اخیر بی توجهی به موقعیت فرش دستباف ایران باعث شده بسیاری از كشورها از جمله تركیه ، هند، پاكستان و حتی چین هر روز جای ما را در بازار جهانی تنگ تر كنند. امروز حتی طرح های مشهور فرش ایرانی به وسیله بافندگان این كشورها تقلید و در بازارهای اروپا، امریكا و كشورهای خلیج فارس كه خریداران اصلی فرش ایرانی بوده اند، عرضه می شود.

توجه به بهداشت محیط، کاهش آلایندگی زیست محیطی و تولید دامنه‌دار را باید از ویژگی‌های تولید و صادرات فرش دستباف برشمرد. تولید این محصول نه تنها آلایندگی زیست محیطی ندارد بلکه با توجه ویژه به فرش دستباف می توان محوریت و رهبری این حوزه را در دنیا به دست ایران سپرد.

هرچند در حال حاضر نیز رهبری فرش دستباف دنیا در اختیار ایران است و چین به عنوان رقیب جدی در این عرصه، کمتر از نصف تولیدات ایران را داراست که البته آن نیز بیشتر مربوط به فرش تجاری است و این کشور از جنبه فرش هنری اصلاً ورودی نداشتند.

کوتاه سخن اینکه بافت فرش در ایران و اردبیل سابقه طولانی دارد. در دوران صفویه بمانند بسیاری از مراکز بافندگی، قالیبافی در اوج کمال بوده و نام اردبیل همواره به همراه نام قالی "ذی قیمت اردبیل" که متعلق به قرن شانزدهم بوده و فعلاً در موزه ویکتوریا- آلبرت نگهداری می شود، ذکر می شود.

در مجموعه فرش‌های نفیس آذربایجان، قالیبافی مهم‌ترین صنعتی است که تعداد بسیاری از هنرمندان استان اردبیل به آن می‌پردازند. آمارهای رسمی حاکی است بیش از سی هزار نفر از اهالی استان اردبیل در صنعت فرشبافی اشتغال دارند. اما صدای دفی که از بیشتر خانه‌‌های روستایی و شهری به گوش می‌رسد، درستی این رقم را مورد تردید قرارمی‌دهد. بومیان منطقه معتقدند،تعداد فرشبافان در استان اردبیل چندین برابر این است و در بیشتر خانه‌ها، به ویژه در روستا‌ها در هر خانه‌ای دار فرشی برپاست.