معماری و مهندسی ساخت بناهای ایرانی کهن از جمله مهارتهایی است که در بسیاری از علوم مهندسی پیشرفته غرب نیز به صراحت عنوان شده است.
ایرانیان از دیرباز در ساخت مساجد قناتها، آب انبارها، کاریزها و حمامها نبوغی داشتند که پس از سالیان متمادی حتی امروز در قرن پیشرفت و توسعه، الگوی بسیاری از مهندسان خواهند بود اما اینکه امروزه تا چه اندازه از این میراث گذشتگان حفاظت میشود، جای بسی تأمل دارد.
از جمله مکانهای تاریخی که میتوان آن را قدیمیترین نمونه حمام ساخته شده در ایران معرفی کرد حمام لله کرمان است که در محلهای به همین نام واقع شده است.زيباييهاي معماري اين بنا آن چنان خيره كننده است كه به گفته بسياري از گردشگران و مسئولان ميراث فرهنگي حتي در رقابت با حمام گنجعلي خان بسيار جايگاه بسيار والاتري از منظر هنر، معماري و باستان شناسي دارد.
حمام لله كرمان، حمامی است که میتوانست مانند بسیاری از حمامهای قدیمی سایر استانهای کشور با تغییر کاربری بهترین مکان برای ايجاد موزه مردم شناسي و جلب گردشگران داخلی و خارجی باشد. اما امروزه به دلیل ورود آب به این حمام نه تنها امکان بازدید از این بنا دیگر وجود ندارد بلکه عملیات بهسازی آن نیز متوقف شده است.
*******
حمام تاریخی لله از جمله قدیمیترین حمامها و بناهای تاریخی استان کرمان است و با توجه به اهمیت و قدمت ۲۰۰ سالهای که دارد سازمان میراث فرهنگی استان تصمیم گرفته با همكاري بخش خصوصي اقداماتي را در راستاي بهسازي، مرمت، تغییرکاربری و یا استفاده بهینه از آن انجام دهد.
موحدی، معاون سازمان میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی استان کرمان، با اشاره به كاربري اين باغ در گذشته گفت: محل فعلي كه حمام تاریخی لله در آن قرار گرفته در گذشته باغ بزرگی متعلق به خواجه اتابک بزقوش از عرفا و سیاستمداران کرمان بوده كه بعدها به دستور وی گرمابهای هم در مركز اين باغ و محله ساخته شده است.
قدمت و معماري بكري كه در اين بناي باستاني قرار دارد سالهاست مسئولان ميراث فرهنگي را بر آن داشته كه تمام تلاش خود را براي حفاظت از اين بناي خاص انجام دهند.
سرنخ خرابيها به تركيدگي لوله آب رسيد
اجرای عملیات استحکام بخشی و مقاوم سازی حمام لله بر اساس برنامهها و کارهای کارشناسی زیر نظر سازمان میراث فرهنگی استان و با همکاری سازمانهای متولی از چند سال گذشته آغاز شد و مردم محله لله با گذشت زمان از نزديك شاهد اجرای موفقيت آميز این طرح بودند.
موحدی در اين باره گفت: پس از طی مراحل اندکی از عملیات بهسازی دالان ورودی و بخشی از رختکن، کارشناسان سازمان متوجه ورود یا نشت آب از قسمت کف حمام میشوند و از آنجا كه تصور مي كردند مشکل ایجاد شده به دلیل ترکیدگی لوله آب شهری است، مكاتبات لازم با سازمان آب و فاضلاب شهری صورت گرفت.
پس از انجام بررسیهای کارشناسی از سوی سازمان آبفای استان مشخص شد آب وارد شده به حمام به دلیل بالاآمدن سطح آب سفره زیرزمینی تحت الارضی حمام است به همین دلیل برای حفظ قسمتهای مقاوم سازی شده سازمان میراث فرهنگی به همت شهرداری عملیات خروج آب سفره زیرزمینی از داخل حمام آغاز شد.
با گذشت زمان و پیشبرد این عملیات، کارشناسان مربوطه متوجه شدند آب داخل حمام به دلیل سرعت بالای زهکشی سفره آب زیرزمینی مورد نظر در برابر سرعت آبکشی از میزان خاصی کاهش نمییابد و ورود آب به داخل حمام تا زماني كه آب در سفره زيرزميني ذخيره شده، ادامه خواهد داشت.
البته نفوذ آب این سفره زیرزمینی که بخشی از بافت قدیمی شهر کرمان را دربرگرفته سبب شده است که علاوه بر حمام لله، آب انبار حاج آقا علی و آب انبار گنجعلی خان نیز که از بناهای مهم مربوط به دوران صفویه است نیز دچار آب گرفتگی و خسارات جدی شود.
حل مشكل در گرو همدلي مسئولان
آنچه از گفتههاي مسئولان ميراث فرهنگي به دست ميآيد اين است كه در حال حاضر با مکاتبات صورت گرفته ميان سازمان شهرداری آبفا و استانداری تلاشهای همه سازمانهای متولی با سازمان میراث فرهنگی استان برای خروج آب از این سفره زیرزمینی و کنترل زهکشی آن برای حفظ بناهای تاریخی به خوبی در حال پیگیری است.
موحدی هم در اين زمينه گفت: نفوذ آب این سفره زیرزمینی به خانهها و مغازههای بازار نیز که در محدوده باغ لله قرار دارند سبب شده که بسیاری از خانهها و مغازههای این منطقه دچار ترک خوردگی نفوذ رطوبت و حتی نشست خاک بنا شوند.
وي افزود: اهالی محله و کسبه نیز به اهمیت و قدمت این بنای تاریخی واقف هستند و به همين دليل بيش از ما بر اجرای سریع مقاوم سازی و گشایش این بنا تأکید میکنند. مردم هم برای حفظ بناهای تاریخی این منطقه و هم برای حفاظت از خانههای خود از سازمانهای متولی درخواست رسیدگی مکرر داشتهاند و تا کنون شکایتهای زیادی هم ارائه کردهاند.
موحدي ادامه داد: تا امروز تمام تلاشها به جايي رسيده كه متوجه شدهايم تنها راه ممکن برای حفظ بناهای تاریخی که بر روی این سفره آب زیرزمینی قرار گرفتهاند بویژه حمام لله اصلاح شبکه آبرسانی شهری از سوی اداره آبفاست.
سايه تهديد بر سر همه بافتهاي قديمي
مشكل فرسودگي لولههاي آب در بافتهاي قديمي در كرمان مشكل فراگیري است. مسجد جامع کرمان نیز که از جمله بناهای قدیمی و حائز اهمیت استان و مربوط به دوره مظفرخان است نیز به همین سرنوشت تلخ دچار شده و سازمان میراث فرهنگی برای رفع این مشکل در محدوده این بنا اقدام به حفر چاههای جانبی برای تخلیه آب کرده است.
معاون سازمان میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی استان کرمان با اشاره به اين مشكل خاطر نشان کرد: در حال حاضر از ورود بخش مهمی از آب به داخل مسجد جلوگیری به عمل آمده است اما نفوذ رطوبت و جزئی آب همچنان در این بنا ادامه دارد و باتوجه به اینکه بخش اعظمی از این بنا نیز توسط سازمان میراث فرهگی استحکام بخشی شده با ادامه این روند در سایر بناهای تاریخی امکان نابودی تمام زیر سازیها وجود خواهد داشت.
گويا تا زمانی که سطح آب در تمام بناهای تاریخی گفته شده بویژه حمام لله به سطح عادی بازنگردد امکان ادامه اجرای عملیات مرمت وجود ندارد و همچنین تا زمان تخلیه کامل آب از بناها امکان تخمین زدن میزان خسارتهای وارده نیز ممکن نخواهد بود.
موحدي با اشاره به اينكه مهمترين مشکل پیش رو در امر مقاوم سازی حمام لله مالکیت خصوصی این بناست افزود: سازمان میراث فرهنگی برای اجرای سریع و مطلوب عملیات استحکام بخشی این بنای تاریخی نیازمند مشارکت بیشتر مالکان خصوصی این بنا ست.
در حال حاضر باتوجه به وضعیت فعلی ، حفاظت مرمت و احیای بنای حمام لله در اولويت است و تاکنون نیز تقاضاهای بسیاری از سوی سرمایهگذارهای انفرادی و بخش خصوصی برای مشاركت در امر مقاوم سازی این بنا ارائه شده است که در حال بررسی است.
موحدی در اين خصوص گفت: تا زمانی که مراحل استحکام بخشی و مرمت بنا به طور کامل اجرا نشود برنامهای در خصوص تغییر کاربری این بنا در نظر گرفته نشده است. اما باتوجه به اصالت دار بودن این بنا تصمیم کلی سازمان بر استفاده بهینه این بنا به هر کل ممکن مانند تبدیل شده به رستوران سنتی مرکز اقامتی و یا موزه مردم شناسی است.
دفع بلا از جان بسياري از بناهاي قديمي
با اجرای عمليات بهسازی در بسياري از بناهاي تاريخي امروز اين بناها با تغییر کاربری توانستهاند به مركز براي يادآوري فرهنگ استان تبديل شوند. از این میان میتوان به مرمت آب انبار گنجعلی خان اشاره کرد که با پایان عملیات مرمت بخش ورودی و مخزن این بخشها به شربت خانه سنتی تبدیل شده و در حال استفاده بود که ناگهان با نفوذ آب همین سفره زیرزمینی خسارات زیادی به این بنا وارد آمد و تمام بخشهای استحکام بخشی شده این آب انبار نابود شد.
موحدی معتقد است: نفوذ آب از پایههای بناهای معروفی مانند حمام لله و به دنبال آن تخریب چنین بناهای امری بسیار مهم است زیرا در ساخت بناهای تاریخی از این دست مانند آب انبار گنجعلی خان بسته به نوع کاربری و ماهیتی که در گذشته داشتهاند از ملاتهای آهکی استفاده شده است که چنین موادی نسبت به نفوذ آب بسیار مقاومتر هستند اما متأسفانه ما امروز شاهد آن هستیم که شدت نفوذ آب باعث تخریب چنین بناهای مقاومی خواهد شد.
مسلماً برای حفظ بناهای تاریخی استان از سوی سازمان میراث فرهنگی با سازمانهای مربوطه تعاملاتی صورت گرفته است اما از آنجا که این سازمان ردیف بودجه خاصی برای این امر دردست ندارد تنها میتواند به پیگیری و مکاتبات در این خصوص اکتفا نماید.
مردم كرمان مثل هميشه صبور!
حمام لله حد فاصل دو خيابان مهم و پرتردد شهيد چمران(شمالي جنوبي) و خيابان صمصام قرار گرفته و اين بلاتكليفي قرار گرفتن باغ در مركز اين دو خيابان مسير عبور مردم را مسدود كرده است. علاوه بر اين نفوذ آب به بسياري از خانهها، مغازهها و خيابان هم محلهايها را با مشكل روبهرو كرده است.
نعمت هاشي، يكي از كسبه محل در اين باره ميگويد: نفوذ آب و رطوبت به بناهاي تجاري سبب شده ما هرروز نگران نشست مغازهها باشيم البته اين اتفاق مربوط به امسال و سال قبل نيست و ما ۵ سال است كه با اين مشكلات درگير هستيم ولي چارهاي نداريم.
زينب نوري يكي از ساكنان محله لله ميگويد: آنقدر ما نگران نفوذ آب به خانهها هستيم كه بعضي روزها واقعاً از ترس خطر جاني نميفهميم روزمان را چطور سپري ميكنيم. البته حفر چاههاي متعدد نيز سبب ايجاد اختلاف و درگيري ميان مالكان، مستأجران و سازمانهاي مختلف شده است كه علاوه بر آن ما هميشه بايد به خاطر حفر چنين چاههايي نگران كودكانمان باشيم.
