فلک الافلاک یا دژ "شاپورخواست"، قلعه ای تاریخی بر فراز تپه ای مشرف به مرکز شهر خرم آباد است و با نام قلعه دوازده برجی، سابر خواست، قلعه خرم آباد و کاخ اتابکان نیز شناخته می شده است.
این بنای تاریخی به عنوان چشمگیرترین اثر تاریخی و گردشگری درون شهر خرم آباد است که قدمتش به دوره ساسانیان می رسد و گفته می شود که قلعه فلک الافلاک در دوره ساسانی کاربرد حکومتی و نظامی داشته، اما امروز در این اثر موزه های مردم شناسی و باستان شناسی دایر شده است.
***
بنای مستحکم تاریخی و باستانی فلک الافلاک که با سنگ آجر، خشت، ملات گچ و آهک بنا نهاده شده، همه ساله پذیرای تعداد زیادی از مسافران به ویژه در ایام تعطیلات نوروزی و فصل زیبای تابستان است.
قلعه فلک الافلاک خرم آباد در دوره ساسانی به گونه ای احداث شده است که مشرف بر مسیرهای ورودی و خروجی شهر خرم آباد و حتی مرکز شهر است.
در کنار این قلعه چشم اندازهای زیبایی نظیر رودخانه خرم آباد، پل صفوی "گپ" و پل تاریخی حاج علی عسگر و همچنین کوههای مرتفع هشتاد پهلو، سفیدکوه و مخملکوه مشاهده می شود که چشم هر رهگذری را مجذوب خود می کند.
خشت خشت این بنا را استادکاران چیره دست، چنان ساخته و در کوره نهاده اند که تا امروز بدون هیچ آسیبی در لایه لایه های این بنای تاریخی قد برافراشته اند. ملات گچ و آهک این بنا نیز توسط چهارپایان از صخره ای نفوذ ناپذیر به بالا کشیده شده که نشان از همت و پشتکار کارگران و استادکاران آن زمان دارد و تمام این عوامل دست به دست هم داده اند تا کارشناسان میراث فرهنگی به این باور برسند که قلعه فلک الافلاک به عنوان نگینی ارزشمند در میان آثار تاریخی ایران نمایان است.
قلعه ای برفراز صخره ها
احداث بنا بر فراز صخره های سنگی و اشراف کامل آن بر دره تاریخی خرم آباد و نیز جاری شدن چشمه پر آب گلستان از دامنه شمالی تپه از ویژگی های اصلی بنا به شمار می آید و از سوی دیگر نزدیکی بنا با غارهای پیش از تاریخ دره خرم آباد و دیگر آثار دوران تاریخی مانند سنگ نبشته، مناره آجری، آسیاب گبری، پل شاپوری و گرداب سنگی بیانگر پیوستگی تاریخی قلعه با این آثار است.
معماری کنونی بنا، بیانگر الحاقات فراوانی است که در دوران های گوناگون بدان افزوده شده، بیشترین این تحولات مربوط به دوره صفویه تا قاجار است و بر اساس مدارک تصویری تا حدود یکصد سال پیش بارویی دوازده برجی در پیرامون بنای فعلی وجود داشته، که اکنون آثار این برج در محوطه شمال غربی قلعه، قابل مشاهده است.
وسعت تقریبی بنا پنج هزار و ۳۰۰ مترمربع، شامل هشت برج و دو صحن است و ارتفاع بلندترین دیوار تا سطح تپه ۲۳ متر است.
ورودی بنا به سمت شمال و در بدنه برج جنوب غربی تعبیه شده که پس از گذر از راهرو ورودی به حیاط اول وصل می شود و ورودی قلعه فلک الافلاک در جبهه شمالی و در برج جنوب غربی به عرض ۱۰ متر و ۲۰ سانتیمتر و ارتفاع سه متر ساخته شده و در ساخت این بنا از مصالحی چون خشت، آجر، سنگ و ملات استفاده شده است.
تلاش برای بازگشایی موزه
برنامه های متنوعی برای ایام نوروز در قلعه فلک الافلاک خرم آباد در نظر گرفته شده است که از آن جمله می توان به نورپردازی، ساماندهی فضای سبز و همچنین فضای درونی اشاره کرد و به گفته مسئولان، اقداماتی نیز برای بازگشایی موزه باستان شناسی این اثر در حال انجام است تا بتوان از نظر امنیتی آثار به نمایش گذشته شده را محافظت کرد.
در این راستا قرار است اشیای تاریخی غار کلمانکره و قلعه گوری سیمره کوهدشت و تابوت کشف شده در استان نیز در این مکان به نمایش گذاشته شود تا مردم دیگر نقاط کشور بتوانند با آثار تاریخی کشف شده در استان لرستان بهتر آشنا شوند.
همچنین بحث ساماندهی فضای سبز و نورپردازی اطراف و درون قلعه نیز در حال انجام است تا زیبایی های این اثر با این اقدامات بهتر نمایان شود.
