در سالي كه گذشت اکثر تالابهای ایران زمین به دلایلی همچون خشکاندن، تغییر کاربری، افزايش آلودگی هاي ناشي از ورود فاضلاب ها و همچنين برداشت بیرویه در معرض خطر از بین رفتن قرار گرفتند. در اين بين پهنه هاي آبي با ارزش لرستان نيز از اين امر بي نصيب نبودند. لرستان سرزمين آب و كوهستان است و تالاب هاي پلدختر که حدود ۱۰ تا ۱۱ هزار سال پیش ایجاد شده اند ولی امروز به راحتی و به دليل تغيير اقليم، مشكلات ناشي از مشخص نبودن مالكيت و در سايه بی توجهی مسئولان در مسیر انقراض قرار گرفته اند، مويد همين مدعا هستند. تالاب هاي دائمی و فصلی پلدختر در سال های اخیر انواع تهدیدات و تخریب های بی سابقه ای را تجربه کرده اند به طوریکه در اقدامی عجیب آب تالاب «گری بلمک» با صرف هزینه های بسیار توسط یک کانال به طول دو کیلومتر به رودخانه کشکان تخلیه می شود تا با خشک شدن این تالاب زمینه توسعه اراضی کشاورزی در این منطقه را فراهم شود. برداشت هایی که در اطراف تالاب ها به وسیله احداث چاه های غیر مجاز کشاورزی صورت می گیرد از جمله عوامل تهدید کننده حیات تالاب های پلدختر است. بر اساس نظر کارشناسان ارزش اکولوژیکی تالاب ها ۱۰ برابر جنگل ها و ۲۰۰ برابر زمین های زراعی دیم است اما ظاهرا اين روزها اين اهميت اكولوژيكي بي اهميت ترين موضوع در بهره برداري از تالاب هاست.
تالاب هايي به قدمت تاريخ
تالاب ها مولدترین محیط های کره زمین هستند و به همین دلیل، تداوم حیات به تداوم شرایط بوم شناختی این اکوسیستمهای بی نظیر وابسته است. اين شریان های حیاتی جزء پرتولیدترین محیطهای طبیعی اند كه با تولید محصولات شیلاتی، حفظ سطح آب برای مناطق کشاورزی، ذخیره آب و کاهش بلایای طبیعی به ویژه سیلاب ها، عامل حفظ شرايط جوي مناطق اطراف خود نيز هستند. براساس بررسی های زمین شناسی، تالاب های یازده گانه معروف پلدختر همچون «گری بلمک» ،«گری جمجمه»،«تکانه»،«لفانه»، «کبود» و«زردابه» بر روی آهک های خرد شده لنداسلاید سیمره(چل جایدر) ساخته شده اند که حدود ده تا یازده هزار سال پیش و پس از وقوع زلزله ای به بزرگی بیش از ۷ ریشتر و دريي رانش لایه های سنگی کبیر کوه و مسدود شدن رودخانه های سیمره و کشکان، در جنوب شهرستان پلدختر و شمال شهرستان دره شهر تشكيل شده اند. بر اساس آثار و شواهد تاريخي تعداد تالاب های پلدختر بعد از وقوع «لنداسلاید سیمره»، بالغ بر ۵۰ تالاب کوچک و بزرگ بوده که از زمان تشکیل تا ۱۰۰ سال پیش و تحت تأثیر عوامل طبیعی، بیشتر آنها خشک و منقرض شده اند و تنها تعداد ۱۱ تالاب که از تغذیه بهتری برخوردار بوده، باقی مانده اند كه اين تالاب ها نيز در حال پيمودن راه اسلاف خود مي باشند. بطور مثال بزرگترین و زیباترین تالاب شهرستان پلدختر «گری بلمک» با مساحتی حدود ۶۰۰ هکتار در سال ۱۳۷۵ با احداث زهکش خشک شد و در سال گذشته نيز تالاب «بيشه دالان» بروجرد،راه همين عرصه آبي را درپيش گرفت و از بين رفت.
گران بهاترين عرصه هاي جهان
«طبق برآورد برخی کارشناسان، ارزش هر هکتار تالاب در تالاب هایی که پذیرای حداقل ۲۰ هزار پرنده مهاجر در سال هستند از لحاظ بوم شناختی به ۱۰۰ میلیون دلار می رسد لذا با یک حساب سرانگشتی می توان فهمید که چه خسارتی نصیب شهرستان محروم پلدختر شده است».
مدیر امور آب شهرستان پلدختر با بيان اين مطلب گفت: هفت تالاب باقیمانده دائمی جنوب شهر پلدختر در مجموع با مساحتی حدود ۴۵ هکتار در اثر عوامل مختلف طبیعی و انسانی از جمله تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای پی در پی، تبخیر شدید، تغذیه نامناسب، عدم رعایت حریم زیست محیطی و اکولوژیکی تالاب ها از سوی مجریان، عدم رعایت حق آبه طبیعی تالاب ها و حفر چاه و برداشت آب شرب و کشاورزی در اطراف و حریم آنها در معرض خطر انقراض قرار دارند.
رضا میرزایی با بيان اينكه مقایسه حجم فعلی آب تالاب ها با حجم آب آنها در سال ۱۳۷۶ نشان از كاهش حدود ۵۰ درصد دارد،افزود: با این تفاسیر برای احیاء و پایداری سلامت محیط زیست تالاب های پلدختر و جلوگیری از انقراض آنها باید کار تعیین حریم قانونی تالاب ها و جلوگیری از برداشت آب یا صدور پروانه حفر در حریم آبی و زیست محیطی و اکولوژیکی آنها توسط شرکت آب منطقه ای و اداره کل محیط زیست استان لرستان در دستور کار قرار گیرد.
مدیر امور آب شهرستان پلدختر همچنين خواستار انجام سریع مطالعات تغذیه و تأمین آب ۶ تالاب محدوده ولی عصر و تنگ فنی از طریق ایستگاه پمپاژ و برداشت آب از رودخانه کشکان در فصول پر آبی شد و گفت: با برداشت سالانه حدود ۶ میلیون مترمکعب آب در فصول پر آبی از رودخانه کشکان و پمپاژ و تزریق آن به تالاب های ۶ گانه ولی عصر و تنگ فنی می توان تالاب های پلدختر را احیاء و از خطر انقراض نجات داد.
از بیشه دالان چيزي باقي نمانده
در حالی که ظرفیت بی نظیر طبیعت گردی و اکوتوریسم دارای در استان لرستان باتوجه به وجود تالابهای متعدد سال هاست مغفول مانده، اين فرصت هاي بي بديل ملي نيز يك به يك در حال خشك شدن هستند.از يك سو تالاب هاي پلدختر با خطر مرگ روزافزون دست و پنجه نرم مي كنند و از سويي ديگر وضعيت عرصه هاي آبي بروجرد نيز حال و روز چندان خوبي نسبت به آن ها ندارد و «بيشه دالان»معروف ترين تالاب اين منطقه تقريبا خشك شده است.
«بیشه دالان» يا « بیشه دالون» نام تالابي است كه در حدود ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی شهر بروجرد و حدود ۷۰۰ متری شمال روستای "چگنی کش" در دشت سیلاخور و واقع شده و در روزگاري نه چندان دور مساحت عمومی اش حدود ۹۱۳.۵ هکتار برآورد مي شد. طی سال های گذشته در چهار طرف حریم اين تالاب كه زماني بزرگترين عرصه آبي استان بود زهکش های متعددی توسط برخی دستگاه ها و کشاورزان احداث شده که به خشک شدن نزديك به ۱۰۰ درصدي این تالاب انجاميده است.
اين تالاب از گذشته زیستگاه پرندگان مهاجر و گروه هایی از پرندگان، دوزیستان، خزندگان و پستانداران بومی بوده است.
اما امروز و به دلیل استفاده بی رویه از اراضی و منابع آبی اطراف آن و نیز ورود فاضلاب های روستایی، تعدد دستگاه های متولی و سهل انگاری آنان در حفاظت از تالاب، در سالهای اخیر مورد تهدید جدی قرار گرفته و وسعت آن در مقایسه با گذشته حدود ۹۱ درصد کاهش یافته است.
زهکش ها، نمكي بر زخم خشكسالي
كارشناسان آب منطقه اي استان لرستان متوسط آبدهی رودخانه سیلاخور در سال آبی ۹۱-۹۰ را معادل ۲.۹ متر مکعب در ثانیه بوده برآورد كرده اند كه اين ميزان از كاهش ۲۳ درصد نسبت به سال هاي ماقبل خبر مي دهند.
مدير امور آب منطقه اي بروجرد با تاييد اين مطلب كه علاوه بر تأثیر سوء خشکسالی ها، بر حيات تالاب گفت: طی سال های گذشته زهكش هايي در چهار طرف حریم تالاب و حتی در داخل آن توسط برخی دستگاه های اجرایی و کشاورزان منطقه و آن هم بدون مطالعه احداث شده است که باعث پایین آمدن سطح آب زیرزمینی و تخلیه آب تالاب به داخل رودخانه سیلاخور می شود.
غلامحسین بنادری با اشاره به عدم برخورداری بروجرد از سد مخزنی افزود: در این منطقه هنوز سد مخزنی ساخته نشده است که این امر ما را ازجمع آوری آبهای جاری ناتوان کرده و حيات تالاب ها به عنوان پهنه هاي آبگير طبيعي، مي تواند نقش سد هاي خدادادي را براي اين منطقه ايفا كند.
بنادري با بيان اينكه ۱۴۰۰ چاه کشاورزی و صنعتی در بروجرد وجود دارد که سفره های آب زیرزمینی را تحت تاثیر قرار می دهند،در خصوص علت کاهش آب تالاب بیشه دالان گفت: زهکش ها قلب تالاب بیشه دالان را نشانه گرفته و عصاره حیات را از پیکره تالاب می مکند و این روند بي شك در آینده اي نزديك به مرگ تالاب می انجامد.
تغيير الگوي كشت، راه علاج نهايي
مدير امور آب منطقه اي بروجرد با اشاره به تاثير ورود فاضلاب های روستایی، مواد زائد و سموم کشاورزی ناشی از فعالیت های مجاور تالاب، كه آب آن را آلوده و رنگ آن را کدر كرده است، در خصوص راه های علاج بخشی تالاب گفت: اراضی تصرفی واگذار شده تالاب برای کشت برنج و صیفی که نیاز آبی آنها بسیار بالاست و از آب تالاب و زهکش های حریم آن استفاده می كنند بايد تغيير گونه كشت دهند، زيرا یکی از راه های علاج بخشی، تغییر الگوی کشت از برنج کاری و صیفی کاری به باغداری و همچنین تغییر شیوه آبیاری از سنتی به قطره ای است که با همکاری سازمان جهاد کشاورزی و جلب مشارکت کشاورزان محدوده تالاب امکان پذیر است.
بنادري با بيان اينكه باید حریم تالاب و شعاع تأثیر آن تعیین شود و از حفر هر گونه چاه یا زهکش و برداشت آب از حریم آن ممانعت به عمل آید تصريح كرد: زهکش های احداثی قدیمی نیز بايد پر و مسدود و از لایروبی آنها در آینده جلوگیری شود. همچنين جمع آوری روانآب های سطحی ارتفاعات جنوبی منطقه در فصول بارندگی و هدایت و انتقال آنها بطور ثقلی به تالاب، می تواند بخشی از کمبود آب آن را تأمین کند.
