اين روزها همه جا صحبت از تأثيرگذاري وسايل ارتباط جمعي از جمله رسانههاي مكتوب و غيرمكتوب، صوتي، تصويري و مجازي است و اينكه در عصري كه ارتباطات نام دارد نبايد از اين بعد دنياي مدرن غافل بود زيرا ميتواند نقش و كاركردهاي زيادي در كمك به سياستگذاران، برنامهريزان، آسيبشناسان اجتماعي و ساير نهادها و سازمانها داشته باشد، چراكه نه تنها بستر را براي فرهنگسازي و ساماندهي بسياري از پديدههاي اجتماعي از جمله كاهش جرائم فراهم ميكند، بلكه با ارائه آموزشهاي مفيد شيوه رفتاري مخاطبانش را نيز تغيير ميدهد. سادهتر بگويم رسانهها نقش عمدهاي در كاهش يا افزايش جرائم دارند، ميتوان با بهرهبرداري بهينه از اين ابزار زمينه را براي داشتن جامعهاي با حداقل ميزان جرم فراهم آورد. اما چگونه ميتوان با استفاده از جعبههاي جادويي، صفحههاي نمايشگر، صفحات كاغذي روزنامهها و مجلات، بستههاي صوتي و تصويري و مواردي از اين قبيل، ورق را به سود آسايش و امنيت جامعه برگرداند و رودستي هم به شاخصهايي كه بسترساز وقوع جرائم هستند، زد و آنها را به حاشيه راند؟
به گفته سولماز چمني، جامعهشناس، بر اساس آنچه در علم جامعهشناسي آمده است، زماني كه صحبت از جرم به ميان ميآيد، ميتوان اينگونه عنوان كرد؛ هر جامعهاي داراي جرم است و زماني ما بايد براي از بين بردن اين پديده خطرناك اجتماعي دست به كار شويم كه تبديل به نابهنجاري مرضي در جامعه شده باشد زيرا همانطور كه ميدانيم دستيابي به جامعهاي ايدهآل و عاري از جرم يا با داشتن حداقل آسيبها آرزوي همه افراد در مناطق مختلف جهان است. در اين ميان، اشاره به يك نكته ضرورت دارد و آن اينكه از نظر عالمان علوم اجتماعي هر جامعهاي داراي دو ناهنجاري است؛ ناهنجاري سالم كه مربوط به وجود ميزان عادي برخي رفتاريهاي نابهنجار ميشود كه خود در جامعه داراي كاركرد هستند، با اين وجود زماني كه ناهنجاري به شكل مرضي خود دربيايد و سيستم يك جامعه را دچار مشكل كند بايد آن را از بين برد.
گام نخست؛ مميزيهاي علمي
حال نقش رسانهها كجاست و اين وسايل و ابزار دنياي جديد بشر چگونه ميتوانند با اجراي شيوههاي جديد و نو ما را به سر منزل مقصود برسانند؟ پاسخ اين است: تأثيرگذاري ويژه اين وسايل روي مخاطبان خود در هر گروه سني و تحصيلاتي براي همه ما مشخص است، بنابراين ميتوان از اين مزيت بيشترين بهره را در ارائه مفاهيم و آموزشها به افراد برد.
علي گرانمايهپور، عضو هيئت علمي گروه ارتباطات و روزنامهنگاري دانشگاه آزاد اسلامي هم معتقد است بر اساس نظريههاي جديد رسانهها تأثير زيادي روي افراد دارد؛ البته ميزان تأثيرگذاري آن بر اساس شخصيت رواني، سن جنس، برخورداري از آگاهيهاي اجتماعي و غيره روي افراد متفاوت است. تا اينجا متوجه شديم اين ابزار ارتباطي در اقسام مختلف خود چه قابليتهايي دارد، اما به عقيده اين استاد ارتباطات، سادهترين راهكار براي كمك به كاهش جرائم در جامعه انجام مميزي علمي و اصولي در انواع رسانهها از جمله مكتوب، غيرمكتوب، سمعي، بصري و مجازي است. در گام بعدي، بايد به خانوادهها اين اطلاعات را داد كه هر فيلم و برنامهاي مناسب چه رده سني است و چه افرادي نبايد در خانواده آن را تماشا كنند، يا بخوانند و رؤيت كنند. ممكن است بپرسيد پس سهم رسانه كجاست وقتي قرار است والدين به اين دانش برسند؟ ساده است اين آموزشها را بايد رسانههاي فراگير با توجه به قدرت و نفوذي كه دارند عهدهدار شوند. سهم اين وسايل محتوي همان برنامههايي است كه روي نمايشگرها و صفحات رسانههاي مكتوب نقش ميببندد آن هم بعد از دقت نظر كارشناسان در مراحل مختلف تهيه، توليد و نمايش.
ابزاري براي اعمال راهكارهاي ترميمي
به طور كلي دو شيوه براي كاهش ميزان جرم در جامعه وجود دارد؛ نخست روش تنبيهي كه ويژه جوامع سنتي است و ما در اين بحث كاري به آن نداريم و دوم، راهكار ترميمي كه متعلق به جوامع مدرن و صنعتي است و رسانههاي جمعي نقش مهمي در آن دارند. چمني هم با گرانمايهپور موافق است؛ اين جامعهشناس گروههاي اجتماعي تأكيد ميكند كه با افزايش ميزان انسجام در يك جامعه آمار بروز نابهنجاريها نيز در آن كاهش مييابد. بنابراين اين ابزار مدرن ميتواند در بالا بردن اين انسجام نقش اساسي داشته باشد، چگونه؟ با تقويت ارزشها و سبكها و هنجاريهاي ارزشمند جامعه كه انسجام موجود در آن را تقويت ميكند. بنابراين بعد از تمركز بر انجام مميزيهاي اصولي و كارشناسي شده، رسانهها بايد در خوراكي كه براي مخاطبان خود فراهم ميآورند و به آنها عرضه ميكنند، دقت بيشتري داشته باشند زيرا همانطور كه سميه طاهري، كارشناس ارشد حقوق جزا و جرمشناسي توضيح ميدهد: «ضعف در دانشي به نام مهارت زندگي از جمله كنترل خشم و حل مسئله تا حد زيادي موجب بروز جرائم و شيوع آسيبهايي مانند قتل، نزاع و درگيري، خودكشي، اعتياد، طلاق و غيره ميشود.» بنابراين ميتوان اينگونه گفت كه وسايل ارتباط جمعي قادر هستند با تهيه برنامههاي آموزشي جذاب و قابل براي مخاطبان خود، در قالب اطلاعرساني سهمي هم در عرضه آموزش پيشگيرانه داشته باشند كه نقش بسزايي در خنثيسازي تلاش برنامههاي رسانهاي بيگانگان در خدشهدار كردن سلامت اجتماعي دارد. شايد به همين دليل است كه در سينماي بزرگ جهان نيز شركتهاي فيلمسازي و سينمايي براي ساخت يك برنامه ابتدا در زمينه سلايق، علائق و روانشناسي گروه سني مورد نظر تحقيق و سپس اقدام به ساخت برنامه ميكنند. بر اين اساس، گرانمايهپور درخواست دارد تا متوليان اين وسايل در دستورالعملهاي خود بازنگري كرده تا ابهامات و مشكلات احتمالي را رفع كنند.
ارتقاي كمي و كيفي آگاهيهاي افراد
اصل مهم ديگري كه نبايد از آن ساده گذشت اين است كه نبود آگاهي در زمينه قوانين و بياطلاعي جامعه از بسترهاي جرمخيز از مهمترين علتهاي بروز جرم يا همان نابهنجاري در يك جامعه است. بنابراين رسانهها در انواع مختلف خود بايد با پرداختن به اين مضامين ضمن ارائه آگاهيهاي لازم به افراد به آنها بگويند كه در صورت تخطي از چارچوبهاي تعيين شده چه عواقبي تهديدشان ميكند. موضوعي كه طاهري نيز بر آن تأكيد دارد. به عبارتي در اين راهكار نيازي به از بين بردن فرد يا دور كردن از جامعه نيست بلكه به مرور زمان روي افراد كار ميشود و ترميم ميكند تا فرد نه تنها به سمت جرم كشيده نشود بلكه در صورت بروز مشكل به واسطه شيوه ترميمي دوباره به جامعه بازگردد.
توجه داشته باشيد اين ابزارها نه تنها نقش آموزشي و فرهنگسازي را بر عهده دارند، بلكه قادر هستند تا به افرادي كه ندانسته در بستر جرم گرفتار آمده و دوباره به جامعه بازگشتهاند نيز ياري برسانند. از نظر چمني اين امر يكي از شيوههاي كاهش جرائم است كه وسايل ارتباطي ميتوانند در اين خصوص نيز ايفاي نقش كنند؛ به اين ترتيب كه به مردم آموزش دهند فردي را كه مرتكب جرم شده است، در صورت ندامت منزوي نكنند، بلكه با برخورد منطقي آنها را به دامن جامعه بازگردانند، زيرا رسانه به نوعي گروه مرجع براي افراد بوده و به دليل فراگيري و نقشي كه در زندگي آنها داشته است، قدرت نفوذ زيادي در قالب مستقيم (ارائه اخبار) و غيرمستقيم (آموزش) روي اشخاص دارد. بنابراين بايد اينگونه توضيح داد كه ميان كاهش جرم و وسايل ارتباط جمعي از نظر متخصصان جامعهشناسي رابطهاي معنادار وجود داشته و اين ابزار ميتواند ميزان انسجام را در يك جامعه افزايش دهد كه پيامد آن بالارفتن ميزان وحدت و وجدان جمعي كاهش آمار جرم و نابهنجاري است.
جالب است بدانيد در برخي از مناطق مختلف جهان مانند هلند، دانمارك، فنلاند و كشورهاي اروپاي غربي، شركتهاي بزرگي مسئوليت نمايش فيلم از طريق نصب كابل و دستگاههاي نمايشدهنده فيلم در خانهها را برعهده دارند. زماني كه ميخواهند به يك خانواده خدمات ارائه كنند ابتدا از آنها سؤال ميكنند كه چند فرزند داريد و هر يك در چه سني قرار دارند؟ سپس از آنها تعهد ميگيرند كه فيلمهايي كه مناسب والدين است، فرزندان آنها تماشا نكنند. بنابراين در قالب يك برنامه نظاممند و هدفمند، خانوادهها را موظف به اين كار ميكنند. به نظر ميرسد، نقش وسايل ارتباط جمعي به ويژه رسانهها در تدوين اصول و راهكارهاي كاهش جرم غير قابل چشمپوشي است. سينما، تلويزيون و اينترنت، مجلات و روزنامهها ميتوانند با تقويت بنيانها و ارزشهاي فرهنگي و ديني، موقعيتها و فضاهاي جرمخيز در جامعه را كاهش دهند.
اين وسايل جمعي كه تأثيرگذاري تودهوار بر افراد دارند، سيستمهاي فني هستند كه ارسال، نقل و انتقال و دريافت اطلاعات را با توجه به خصايص گستردگي، نفود و ماندگاري ميسر ميسازند. علاوه بر اين، كاركردهاي مثبتي در روند اجتماعي كردن افراد، اطلاعرساني عمومي و پركردن اوقات فراغت آنها و همچنين تبيين مقررات دارند كه قابل توجه است. بنابراين سياستگذاران اين حوزه بايد بيشتر به آنچه كه نمايش ميدهند، بينديشند تا بهترين بهره را از اين ابزار ببرند.
