كاروان حجاج، همه در آن دشت تفتيده، شاهد بالارفتن دست «عليابنابيطالب» توسط پيامبر اسلام به نشانه جانشيني وي بودند امّا چه بسيار كساني كه بر حقيقت چشم بستند. آخرت خويش به دنياي فاني فروختند و با انكار حادثه «غديرخم»، سنگ بزرگ تفرقه را بر سر راه اقيانوس جوشان ولايت و امامت انداختند و بدينسان، حادثه «عاشورا» رقم خورد. نوة پيامبر، فرزند ولايت و سومين ستارة امامت را در دشت نينوا سر بريدند و اينها همه از رد حادثة غديرخم نشأت گرفت. و بدينسان، در محرم سال 61 هجري، مسيح مسلمانان را در دشت كربلا، به صليب كشيدند. تشيع به عزاي دائمي امام سوم خويش نشست و تا قيام قيامت، لواي سرخ شهادت بر در عبادتگاههاي خويش نصب نمود. جامهي سياه به تن كرد و با ذكر « يا حسين شهيد» نهال آرزوي بوسه بر تربت پاك سرور آزادگان را دردلش غرس كرد. اكنون 1400 سال بعد از آن نهضت خونين، هنوز هم آواي «يا حسين» ورد زبان هر شيعه علوي است. تربت پاك قتلگهاش، مهر نماز است و سينههاي داغدار ضربت گه دستها. شانههايش مأمن زنجير بلا و كف پايش تاول بستهي زخم ظلم يزيديان، به نشانهي رنج تاريخي مصيبتكشيدگان و اسراي كربلا. و اينك از پس آن صدها سال «شهادت» و « اسارت» پرافتخار، هنوز هم هر شامگاه، در هر تكيه و مسجد و عبادتگاه، بيرق سبز تشيع بر پا ميشود تا يكبار ديگر، مظلوميت اين اقيانوس علوي فرياد شود. محرم سرمايه تمام ناشدني معنويت شيعه، و عاشورا، ثانيههاي آميخته با خون و ايثار است. در هر كون و مكان و در هر زمين و زمان، «دهم محرم» مركز ثقل شهادت و ايثار و آزادگي و حماسه است. و «ايران» امالقراي اسلام، و آذربايجان و تبريز، قلب طپندهي دنياي تشيع، سلسله جنبان حركت عظيم دستجات حسيني است. نبض تشيع علوي، حبعلي و عشق حسيني و خاندان اهل بيت عصمت و طهارت در قلب آذربايجان ميطپد اين را ميتوان از اشك و آه مردمانش، از نوحههاي جانسوز مداحانش، از آواهاي ماندگار كربلائي و از دستجات بلند سينهزني و زنجيرزني به نظاره نشست. همان گونه که اشاره شد مردم ولایتمدار آذربایجان، از فردای روز غدیر خم خود را آماده حلول ماه محرم الحرام میکنند. به عقیده بسیاری، فراموشی و عدم درک پیام غدیرخم، آبشخور، حادثه کربلا بوده است بنابراین با برافراشتن پرچم های سیاه از فرداي روز غدیر خم در محلات، تکایا و جلوی مساجد، به پیشواز این ماه می روند. مراسم «طشت گذاری و احرام بندی» از جمله همان آئین های اختصاصی است که بنیان گذار اصلی آن مردم آذربایجان هستند. به گواه مردم کشورمان، عزاداری مردم آذربایجان و شهر تبریز، حال و هوای دیگری دارد. صداقت در نوحه خوانی، ظرافت در مرثیه سرایی، معنویت در عزاداری و تنوع در تضرع مردم آذربایجان خود کتاب قطوری است در شرح دلدادگی و سرسپردگی مردم این خطه به آستان حضرت سید الشهدا(ع). در طلیعه مراسم عزاداری نیز، نوحه ها و مرثیه های ویژه ای خوانده می شود. این مراسم شامل برپا کردن تکیه ها، برافراشتن علم ها و بیرق های سرخ (به نشانه شهادت)، سبز (به نشانه تشيع) و سياه (به نشانه ی عزاداری) است. هر روز رفته رفته با نزدیک شدن به ماه محرم، و متعاقب آن تاسوعا و عاشورای حسینی، تنوع و زمان برپایی مراسم نیز افزایش می یابد. یکی از مهمترین آئین های عزاداری در آذربایجان، بر پایی دستجات «شاه حسین گویان» است. اين مراسم تقريباً درهمه شهرها و روستاهاي آذربايجان برگزار ميشود. در اين نوع عزاداري جمعي از مردان از پير و جوان گرفته تا ميانسال و كودك، شانه در شانه هم قرار گرفته و در صفهاي طويل، طول خيابان و محله را طي ميكنند. يكي از اعضاي هيات با استفاده از بلندگوهاي سيار اشعار مذهبي، مداحيها و نوحههاي جانسوز را با آهنگهاي دلنشين و حماسي قرائت ميكند و شاهحسين گويان جواب می دهند. حرکت آرام و طولی این دسته به همراه چراغها و فانوسهايي كه در ميان جمعيت روشن است، همواره عظمت دلسوختگان حسین را در اذهان متبادر میسازد. در برخی دستجات، از طبل های بزرگ و کوچک و سنج و شیپور برای حفظ ریتم آهنگ نوحه ها استفاده می شود. و در برخی از دستجات، از چوب های بزرگی در دست استفاده ميشود و با حرکت دادن سریع آن شاهحسين گويان، آمادگی خود را برای حضور در رکاب امام (ع) و جنگ با دشمنان اعلام می دارند. در برخی از دستجات نیز نه از طبل و سنج خبری است و نه از چوب دستی ها. بلکه آئین شاه حسین گویان به همان حرکت طولي و شانه به شانه هم و نوحه سرایی و سینه زنی بسنده ميشود. مراسم شاه حسین گویان بسیاری از محلات به لحاظ عظمت، بزرگی دسته ها، تعداد افراد، توانایی نوحه خوانان، تنوع و سوز مرثیه ها، از شهرت بالایی در بین مردم برخوردار است. به عنوان مثال هیات های: کوچه باغ، تپلی باغ، اهراب، مارالان، قره آغاج و... برای خود اسم و رسمی داشته و از سابقه ای طولانی برخوردارند. این مراسم، در شب های دهه ی اول محرم به اوج خود می رسد و تا صبح تاسوعا و عاشورا ادامه می یابد. بر طبل کوبیدن و چنین حرکت های تند و ریتمیک تا ظهر عاشورا تداوم می یابد و بعد از آن تقریباً به پایان می رسد. از بعد از ظهر عاشورا، مراسم خیابانی و عزاداری های محله ای، به داخل مساجد منتقل می شود. معدود دستجات هم، به نشانه عزاداری و سوگواری از حادثه کربلا، با پای برهنه، آغشته کردن لباس خود با گِل و کاه گل، زمین گذاشتن طبل، چوب و سنج و بیرق های رنگی، به مراسم ظهر عاشورا، نور مضاعف می بخشند. یکی از مهمترین نوحه های ذکر شده در هیات ها، شعر زیبای استاد شهریار است كه چنين سرود: حسینه یئرلر آغلار گویلر آغلار بتول و مرتضی پیغمبر آغلار (زمین و آسمان در عزای حسین می گریند، بتول و مرتضي و پيغمبر ميگريند) و یا این جمله بیشتر به گوش می رسد: هانسی گروهون بئله مولاسی وار؟! شیعه لرین حضرت عباسی وار؟! (کدامین گروه چنین مولایی دارند؟! شیعیان مولایی چون حضرت عباس دارند) در همين ايام، زنان و دختران آذربايجان نيز، با برپايي مجالس عزاداري و نوحهخواني در منازل شخصي خويش در اين آئينها، شركت ميكنند. آئین شبیه خوانی یکی از زیباترین و پراحساس ترین آئین هایی که در جای جای آذربایجان برگزار می شود مراسم شبیه خوانی و تعزیهگرداني است که عمدتاً در روز عاشورا و گاهی در روز تاسوعا و حتی اربعین حسینی ( به عنوان نمونه در شهرستان تسوج) برگزار می شود. مطابق سنت برجای مانده از سالهای دور، گروهی از عاشقان اهل بیت عصمت و طهارت با پوشیدن لباس های رنگی و بر پا داشتن خیمه های ویژه، حماسه عاشورا را بازسازی می کنند. گروهی لباس قرمز پوشیده و در نقش سپاهیان عمر سعد و شمر ظاهر می شوند و برخی دیگر، نقش ياران امام حسین(ع) را ایفا می کنند. عبارات شعرگونه و موزون و تعزیه ها و گفتگوهای میان یاران حضرت سید الشهداء و لشکریان کفر، یکی از زیباترین صحنه ها و تابلوهای رزمی، و نشانگر ایثار و شهادت طلبی امام و مظلومیت خاندان او و شقاوت قاتلان است. در برخی شهرها و روستاها، با بهره گیری از صحنه های بدیع و ابتکاری و اشعار، نوحه ها و مرثیه های سوزناک، شور وصف ناپذیر ارادت به اباعبدا... الحسین در بهترین ردیف و قافیه به سرایش در می آید. احسان و نذورات عاشورایی قربانی کردن گوسفند و احسان و صدقه دادن و ادای نذر، از معنوی ترین آئین های مردم آذربایجان است. پخش ناهار و نان و چای و شربت و شله زرد و سایر خوراکی ها، اهدای تجهیزات مربوط به آئین شبیه خوانی، لوازم مورد نیاز دسته جات و مساجد و هیات ها همه و همه, در این ماه عزیز رونق می گیرد. نذرها و نیازها، به همراه دست های دعا، شفاعت طلبی و دست به دامن شدن ها، اینک بعد از 1400 سال از آن حماسه عظیم، گویای این نکته است که هنوز خون ایثار و آزادگی در برابر ذلت و تسلیم در کالبد جامعه اسلامی، جریان دارد. قیام حسین(ع) حرکت ابا عبدا... و حماسه کربلا، زیباترین تصاویر، ماندگارترین روایت، موزون ترین شعر عشق و گویاترین تابلوی معرفت و قرب الی ا... است که همواره در رگهای مردم آذربایجان و ایران زمین جریان خواهد داشت.
