شاید آن روز که اولین درخت در خاکش کاشته شد، قرار نبود دور تا دور یک شهر را سبز کند و باغستانی شود که دست به دست از پدران به پسرانشان برسد. باغستان سنتی قزوین که قدمتش به بیش از یک هزار سال می رسد و حتی نامش در سفرنامه ناصر خسرو هم قید شده به دست کشاورزان این منطقه ایجاد شد و توسعه یافت. از همان سالها باغداران با روشی ابتکاری سیلابهایی را که در اثر بارش برف و باران راه می افتاد، پای درختان می کشاندند و برای پربارتر کردن درختان حتی تعداد دفعات آبیاری هر درخت و باغ را در طوماری ثبت می کردند تا راهنمایی برای حفظ این میراث باشد و هر سال هم باغ ها آبادتر از سال قبل می شد. اما زمانی گذشت و آسمان خست کرد ، ساختمان ها مسیر سیلابها رابستند و وارثان هم در گیر و دار گسترش شهری، بی توجهی را نثار باغ ها کردند و با دوری از سیستم کهن آبیاری ، این میراث را لب تشنه و بی شاخ و برگ رها کردند...
بیش از ۵۰ سال است که باغستان قزوین به عنوان بخشی از تاریخ و میراث کشاورزی این شهر با مشکلات بسیاری دسته و پنجه نرم می کند و تعارضات ساخت و ساز شهری را هم تاب می آورد و با آنکه برخی از شریان های آبرساني آن از بين رفته هنوز هم در مقابل هجوم بی مهری ها برای سرپا ماندن می جنگد.
شیوه خارق العاده آبیاری!
از همان سالهای ایجاد این باغستان، سیستم آبیاری آن به شکل خاصی انجام می شد و قوانین نوشته شده آبیاری آن با وسواس و دقت خاصی پیاده می شد تا هر سال کمیت و کیفیت محصول این باغات افزایش یابد . سيستم آبياري اين باغستان به شكلي تنظيم شده كه علاوه بر سيراب كردن زمين هاي باغ، سفره هاي زيرزميني را نيز پر آب نگه مي دارد. ۷۰۰ سال پیش سند توزیع آب این باغ نوشته شده بود و امروز نیز بر اساس همان مبنا کار صورت می گیرد.از طرفی این باغستان به سسیستم کهن آبیاری خود خو کرده و حالا در صورتی که نحوه آبیاری تغییر کند امکان آسیب رسیدن به درختان باغستان وجود دارد.
با وجود آنکه حمایت از سیستم سنتی آبیاری باغستان می تواند سبب کاهش هزینه های میلیاردی در حوزه مصرف آب شود اما تاکنون اقدام شایسته ای در این زمینه صورت نگرفته است و ظاهرا تحقق این امر مشکلات خاص خود را دارد، چرا که بنا به گفته مديرعامل سازمان باغستان هاي سنتي شهرداري قزوين،آبیاری سنتی این باغستان با مشکلات جدی روبروست و مشكلاتي كه در مسير رودخانه ها، نهرها و دهنه ها وجود دارد، موجب مي شود عمليات آبياري سخت شود که براي رفع اين موانع عملياتي مانند لايروبي مسير رودخانه ها، ساخت بند و دريچه انجام شده است.
حميد رحماني با بیان اینکه يكي از پروژه هاي اصلي در زمينه آبرساني بهتر به باغات سنتي استان ساخت بند است كه در قسمت هاي مختلفي از باغات سنتي ادامه دارد گفت:« از آنجايي كه بستن دهنه و هدايت آب هنگام آبياري براي باغداران دشوار است، ايجاد سد و بند براي باغستان هاي سنتي قسمتي از مشكلات آبياري باغات را برطرف مي كند، زيرا برخي قسمت هاي باغستان هاي سنتي عرض و عمق رودخانه ها به حدي زياد است كه در بعضي از موارد از لودر براي هدايت آب براي آبياري باغات استفاده مي شود».
اين مسئول يكي از مشكلات عديده و اساسي باغستان هاي سنتي قزوين را فقدان راه هاي دسترسي دانست و گفت: راه هاي موجود در باغات عمدتا مالرو و باريك است و با این شرایط انجام عمليات كشاورزي مكانيزه در باغستان هاي سنتي قزوين ممکن نیست چرا كه امكان دسترسي در اين باغات وجود ندارد.
طبق شواهد ۵۰۰ هكتار از باغستان هاي سنتي شهر قزوين به مرور زمان در اثر عوامل مختلف از بين رفته و ۵۰۰ هكتار ديگر نيز در حال نابودي است.
باغستان ، قربانی اختلاف سلیقه وراث!
سالها مالکیت باغهای این باغستان با ویژگی های منحصر به فرد، دست به دست می گشت و پس از مرگ بزرگ خانواده، این باغستان به دست وراث می رسید تا با حفظ مالکیت، نام بزرگ خانواده بر روی این یادگارجاودانه باقی بماند. اما با گذشت زمان بنا به دلایلی اهمیت خود را از دست داد تا آنجا که در سالهای اخیر افزایش تعداد وراث و اعمال نظر و سلیقه های متفاوت و بعضا عدم تمایل به حفظ و نگه داری آن، باغستان را به معرض نابودی کشانده است.
مجموعه این عوامل سبب شد که در سالهای اخیر تشکل هایی به منظور نجات بخشی و ساماندهی وضعیت موجود این باغستان ارزشمند وارد میدان شود. هر چند طی ۵۰ سال گذشته اجرای برخی طرح های و اقدامات غیرکارشناسانه خود خسارت بسیاری را به سرمایه قزوینی ها وارد آورده اما در ۵ سال گذشته با فعالیت های صورت گرفته با صرف اعتبارات میلیاردی برای ممانعت از نابودی کامل باغستان، روند تخریب آن کند شده است.
این باغستان با تمام صدمات و تخریب ها هنوز هم قابلیت آن را دارد تا ثبت جهانی شود و اینجاست که باید مسئولان امر برای حفظ ارزش مادی و معنوی این دارایی با اقدامات کارشناسانه وارد عمل شوند.
ریشه ها با فاضلاب خشکید
در کنار تمام عواملی که دست به دست هم داده تا میراث سنتی قزوین را بخشکاند، این بار سرازیر شدن فاضلاب خانگی به باغستان هم مزید برعلت شده است.
مديرعامل سازمان باغستان سنتي شهرداري قزوين با بیان اینکه سرازيرشدن فاضلاب خانگي به باغستان سنتي تهديدي جدي براي اين مکان به شمار ميرود و با گذر زمان موجب خشک شدن درختان ميشود افزود: بعضی باغداران به کشت سبزیجات و میوه های جالیزی در باغستان پرداخته اند و سرازير شدن فاضلاب خانگي به اين مکان موجب آلوده شدن آب رودخانه و اين اراضي و در نتيجه باعث ايجاد مشکلات بهداشتي خواهد شد.
همچنین بيتوجهي بعضي از شهروندان و مسافران و تخليه آشغال در رودخانه نيزعلاوه بر بروز مشکلات بهداشتي، باغداران را با مشکلاتي در هنگام آبياري مواجه ساخته است.
رحمانی خواستار رفع اين مشكل و توجه سازمان آب و فاضلاب شهري قزوين به ساماندهي اين امر شد و گفت: با توجه به عدم بارشهاي جوي در اين فصول، آب موجود در اين رودخانه مربوط به فاضلاب خانگي است و ضرورت رسيدگي به اين وضعيت درراستاي حفظ اين ميراث سنتي وجود دارد و شهرداري ميتواند زمينه لازم را به منظور تسهيل در رفع اين امر فراهم آورد.
از آنجا که این مکان، ریه سبز شهر قزوین به شمار می رود و با توجه به صنعتی بودن استان ضرورت حفظ و نگه داری این باغستان به شدت احساس می شود و نباید بی توجهی برخی مسئولان این مکان را به نابودی بکشاند.
طبق اظهارات مديرعامل سازمان باغستان سنتي شهرداري قزوين تاکنون مکاتباتي با سازمان آب و فاضلاب شهري صورت گرفته است و برای رفع مشکل اخیر این باغستان باید منتظر اقدام سازمان مذکور ماند!
