در اوايل دهه ۸۰ يك شركت نروژي فرصت يافت تا افق جديد را بر روي پرورش ماهي در آب هاي آزاد در نوار ساحلي خزر تصوير بزند اما، اين اتفاق خوشايند كه قرار بود به توليد سالانه ۴۰۰ هزار تن انواع ماهي هاي خوراكي منجر شود همچنان در حد طرح و نقشه باقي مانده است.
هرچند كارشناسان ظرفیت بالقوه پرورش ماهي در قفس و يا ديگر محدوده هاي بسته شناور در سواحل شمالی و جنوبی کشورمان را بيش از ۴۰۰ هزار تن برآورد مي كنند اما، تاکید بسیار زياد دولت بر ورود بخش خصوصی برای سرمایهگذاری در این طرح شايد يكي از نشانه هاي عدم باور دولتمردان به تحقق چنين هدفي باشد. از سوي ديگر و به دلیل اینکه تامین بچه ماهی به عنوان نیاز اولیه این طرح با مشکل مواجه است، هنوز پرورش ماهي در قفس از آن نوع كه در نروژ و سوئد و به طور مشخص كشورهاي اسكانديناوي در آب هاي سرد متراكم با كمترين تلاطم انجام مي شود و يا از آن نوع كه در كشورهاي نوار استوايي همچون فيليپين ، تايلند و يا ژاپن و با استفاده از مصالح بسيار سبك (براي ساخت قفس هاي شناور در آب و به جهت پايين آوردن هزينه هاي توليد ) صورت مي گيرد، هنوز در كشور ما امكان پذير نيست و اين طرح تاكنون شکل تجاری و انبوه به خود نگرفته و طرحهای پایلوت آن نیز به تراز اقتصادی نرسیدهاند.
خزر اسيدي و فارس خروشان
شايد در نگاه اول با توجه به عدم وقوع جزر و مد به حدي چشمگير در بزرگترين درياچه جهان يعني درياي خزر، اين پهنه عظيم آبي از ديد سرمايه گذران موقعيتي مناسب براي پرورش ماهي در قفس به نظر آيد اما در پي كمي بررسي بر هيدرولوژي و شيمي آب خزر به اين نتيجه خواهيم رسيدكه بيش از ۱.۵ درصد منيزيوم در اين آب (حدود ۱۲ تا ۱۸ كيلوگرم در نقاط مختلف ) وجود دارد كه با توجه به ميزان بسياركم نمك اين دريا كه حدود يك سوم آب درياهاي آزاد است (حدودا ۱۲ تا ۱۳ گرم در ليتر بوده) وآب اين دريا بيشتر تلخ و اسيدي است ، تا شور وقليايي و اين امر سبب شده است جنس و ضريب مقاومت مواد به خصوص در برابر خوردگي هاي اسيدي آب دريا در طولاني مدت ساخت هر نوع سازه مصنوعي براي امر پرورش ماهي را به چالشي جدي بدل كند و همين امر باعث بالا رفتن هزينه هاي پرورش خواهد شد.
از ديگر سو خليج فارس نيز كه به عنوان ديگر پهنه آبي قابل توجه در اين مسير در نظر گرفته شده، به علت جزر و مدهاي بسيار زياد كه ميزان اين جزر و مدها در نقاط مختلف متفاوت است و گاهي تا ۶ متر (نزديك بندر امام خميني ) اختلاف بين سطح آبي در حالت مدي و حالت جزري گزارش شده است براي پرورش ماهي مناسب به نظر نمي رسد و اين درحالي است كه متوسط عمق اقیانوس ها حدود ۳۷۰۰ متر گزراش شده اما عمیق ترین نقطه خلیج فارس در نزدیکی تنگه هرمز حدود ۱۰۰ متر عمق دارد و متوسط عمق این دریا تنها ۳۶ متر است و اين كمي عمق با توجه به ميزان زياد جزر و مد در صورت قرار گيري قفس هاي پرورشي در اين دريا به شدت بر روي كيفيت توليد ماهي و از دست رفتن غذا در محدوده محصور قفس تاثير منفي خواهد داشت.
تامين بچه ماهي، نياز اوليه
پرورش ماهی در قفس، اوایل دهه ۸۰ مطرح شد اما پس از گذشت قريب به ۱۰ سال هنوز این پروژهها در سطح پایلوت بوده و شکل تجاری و انبوه به خود نگرفته است.
مهمترین مشکل بهرهبرداری از این طرح تامین بچهماهی است؛ با توجه به اینکه مراکز تکثیر و پرورش ماهیان دریایی در کشورمان وجود ندارند، طرحهای پایلوت پرورش ماهی در قفس اقتصادی نبوده و این پروژهها که در استانهای خوزستان، هرمزگان و بوشهر در حال انجام است، به تراز اقتصادی نرسیده است.
درحالی که وزیر جهاد کشاورزی سال گذشته بر نتایج اولیه خوب حاصل از اجرای این طرح در جنوب کشور تاکید و اظهار کرده بود:« پرورش ماهی در قفس از طرحهای حمایتی جامعه صیادان در دریای شمال و سواحل جنوبی کشور است و با نهایی کردن نتایج این طرح پایلوت از سال ۹۱ میتوان این طرح را در دریای خزر و خلیج فارس و دریای عمان عملیاتی کرد».
مهدی شکوری، معاون آبزیپروری سازمان شیلات ایران معتقد است : « به دلیل مشکل تامین بچه ماهی، قصد نداریم سرمایهگذاران به طور گسترده پرورش را شروع کنند و اکنون همه پروژهها در سطح پایلوت است که اگر موفق بود و مشکلات تکثیر و تامین مولد آن حل شد، مجوز پرورش ماهی در قفس را به صورت تجاری میدهیم».
شكوري با تاكيد بر اينكه در شمال کشور مشکلی برای تامین بچهماهی نداریم و در جنوب نیز با توجه به دسترسی به منابع مولد و داشتن تکنولوژی تکثیر و پرورش، منتظر متقاضی و سرمایهگذار برای تکثیر و پرورش هستیم، هدف شیلات از تلاش براي ورود بخش خصوصی را مساعدت در راهاندازی مراکز تکثیر و تامين بچهماهی تامین اعلام مي كند .
به گفته معاون آبزیپروری سازمان شیلات ایران با توجه به شرایط جغرافیایی و شرایط موج و جوی، سرمایهگذاری برای پرورش ماهی در قفس در دریاچههای پشت سدها مقرون به صرفه و اقتصادی تر است که از سنوات قبل آغاز شده و گونههای قزلآلا و کپور پرورش در قفس هاي شناور كه بعضا از تورهاي پلي كربني دانه درشت ساخته شده اند، پرورش داده میشود.
امكان نشر و گسترش بيماري ها
رئیس انستیتو تحقیقات بین المللی ماهیان خاویاری نيز هدف از پرورش ماهیان خاویاری در قفس و همچنین سایر گونه های دریای خزر را استفاده بهینه از پهنه آبی این دریا در اعماق مختلف بدون تخریب محیط زیست و آسیب رساندن به بانک ذخایر ژنتیکی آبزیان اعلام مي كند و مي افزايد : هزینه تولید کمتر و کیفیت گوشت بهتر در محیط طبیعی از مزیتهای مهم این طرح است و کاهش هزینه های ساخت استخرها، کانالهای آبرسانی، پمپاژ آب و همینطور عدم انجام عملیات هوادهی از دیگر مزایایی پرورش ماهی در قفس است.
محمد پور کاظمی همچنین با بیان اینکه خاویار دریای خزر از شهرت خاصی در دنیا برخوردار است، ادامه مي دهد: طعم و مزه خاویار پرورشی در قفس نزدیک به مزه خاویار طبیعی است بنابراین پرورش ماهیان خاویاری در این طرح از اولویت خاصی برخوردار است.
پور كاظمي در ادامه با بيان اينكه قبل از توسعه باید مطالعات جامعی روی اين طرح صورت گیرد، تصريح مي كند: برای پرورش ماهی به روش پن كالچر و كیج كالچر در خزر بایستی عواملی همچون رژیم توفان و باد، جریان های فیزیكی دریا و پدیده هایی مثل شكوفایی جلبك و بیماری ها در نظر گرفته شود.
رئیس انستیتو تحقیقات بین المللی ماهیان خاویاری با تاكيد بر اينكه خزر زیستگاه ماهیان خاویاری است و باید دقت شود كه این قفس ها منشاء تولید بیماری نشوند، خاطرنشان مي كند: از آنجایی كه این روش پرورش نخستین بار در سواحل استان اجرا می شود، بنابراین لازم است ضمن بررسی اثرات متقابل پرورش بر روی محیط و ماهیان وحشی، روند رشد و نحوه تغذیه تاسماهیان، اثرات فاكتورهای زیستی و غیرزیستی و كنترل بهداشتی آنها مورد ارزیابی قرار گیرد.
