از بيش از صد سال گذشته تا به امروز منطقه قفقاز و درياي خزر چشمان بسياري را به سوي نفت و گاز خود دوخته است. از زمانهاي دور كه برادران «نوبل» به اين منطقه آمدند تا با خود نفت و گاز ببرند تا روزهايي كه كاندوليزا رايس، وزير پيشين امورخارجه امريكا و نماينده پيشينتر شركت شورون در قفقاز پاتوقهاي محفلياش را به اين منطقه كوچ داده بود.
به هرصورت حيات جديتر و رسميتر منابع نفت و گاز خزر پس از تجزيه شوروي سابق و تشكيل كشورهاي تازه استقلال يافته به بلوغ رسيد. پيش از استقلال يافتن اين كشورها درياي خزر به دو قسمت ميان ايران و شوروي تقسيم شده بود كه با منحل شدن شوروي قرار براين شد تا رژيم حقوقي جديدي ميان اين كشورها برقرار شود كه هم اكنون در حال بررسي است. تعيين اين رژيم ميتواند نقش مهمي در اكتشاف ميدانهاي نفت و گاز در جنوب اين دريا ايفا كند.
طبق پيش بينيهاي انجام شده، درسال ۲۰۲۰، ۵/۳ درصد عرضه جهاني نفت و ۶درصد عرضه جهاني گاز را به خود اختصاص خواهد داد. چندي پيش اداره اطلاعات انرژي ايالات متحده امريكا، ذخاير نفتي درياي مازندران را حدود ۴۰ ميليارد بشكه و حجم ذخاير گازي آن را حدود ۲۰۰ تريليون فوتمكعب برآورد كرده است. بر اين اساس ذخاير نفتي بزرگترين درياچه جهان ۴درصد و ذخاير گازي آن ۶ درصد از كل ذخاير دنيا را شامل ميشود. پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي، كشورهاي قزاقستان، آذربايجان و تركمنستان با جذب سرمايهگذاران و به كارگيري شركتهاي بينالمللي، فعاليتهاي گستردهاي را براي اكتشاف و استخراج منابع هيدروكربوري در اين منطقه آغاز كردند تا آنجا كه قزاقستان با كشف ميدان نفتي «كاشاگان» همچنين آذربايجان در طرح توسعه ميدان «شاه دنيز» به موفقيتهاي چشمگيري دست يافتند.
اهميت كشف و استخراج نفت و گاز در اين منطقه از آن جهت حائز اهميت است كه مصرف بالاي انرژي در شمال كشور از يك طرف و فاصله زياد تا نواحي نفت و گاز جنوب از طرف ديگر هزينهها را افزايش ميدهد و اين در حالي است كه با منابع نفت و گاز در منطقه خزر واقع در شمال ميتوان نياز نواحي شمالي كشور را پوشش داد و معادل نفت آن را در جنوب به پالايشگاهها داد و معادل گاز آن را به مخازن نفتي تزريق كرد. ضمن اينكه استخراج نفت و گاز از اين منطقه هم ميتواند موقعيت ژئوپلتيك ايران را در منطقه بهتر كند.
با به اهتزاز درآمدن «پرچم گازي» ايران در درياي خزر، فعاليتها و بررسيهاي كارشناسان ايراني براي شناسايي منابع نفت و گاز به نتيجه رسيد و نويدبخش ساخت «عسلويه»اي كوچك در شمال شد. اواسط آذرماه بود كه وزير نفت در نشستي مطبوعاتي از كشف يك ميدان گازي با ذخيره ۵۰ تريليون فوت مكعب خبر داد تا اين خبر به خبر يك رسانههاي كشور و جهان بدل شود؛ اين در حالي است كه طي چند سال گذشته آمارهاي مختلفي از سوي برخي از مراكز رسمي و غيررسمي مبني بر ميزان ذخاير احتمالي و اثبات شده و حتي ميزان توليد نفت و گاز كشورهاي حاشيه درياي خزر اعلام شده بود كه بر اساس آن ايران سهمي در اين ميان نداشت. آژانس انرژي امريكا چندي پيش درگزارشي آورده بود كه سهم ايران از منابع نفت و گاز درياي خزر بسيار ناچيز است و بهره برداري از اين منابع براي ايران صرفه اقتصادي ندارد. البته اين آژانس براي نشان دادن ضعف ايران در صنعت نفت، اقدام به انتشار اطلاعاتي كرده بود كه بر اساس آن كشورمان اگر بخواهد از منابعي كه هنوز مشخص نيست وجود دارد يا خير استفاده كند با محدوديت تكنولوژي مواجه است؛ تكنولوژي كه با عنوان تخصص حفاري در آبهاي عميق شناخته ميشود.
اين موفقيت براي نخستين بار است كه پس از ۱۰۰ سال در كشور ميدان هيدروكربوري در آبهاي عميق درياچه خزر كشف ميشود و انجام عمليات اكتشاف و حفاري در آبهاي عميق كار پيچيدهاي است كه نيازمند به كارگيري فناوريهاي به روز است. تاكنون همه مراحل اكتشافي از سوي كارشناسان و متخصصان صنعت نفت و پيمانكاران ايراني انجام شده است. پس از كشف اين ميدان وزير نفت آن را به نام سردار جنگل ميرزا كوچك خان نامگذاري كرد و مقرر شد پيام آور توسعه صنعتي شمال كشور با اين نام شناخته شود.
در همين رابطه، مديرعامل شركت نفت خزر با تشريح جزئيات بيشتر از اكتشافات نفتي ايران در درياي خزر از آغاز شمارش معكوس براي حفاري دومين چاه توصيفي در اين منطقه خبر داد و اعلام كرد ايران مرغوبترين نفت جهان را در خزر كشف كرده است. علي اصولي در گفتوگو با مهر درباره آخرين وضعيت فعاليتهاي اكتشافي ايران در درياي خزر گفت: پس از حفاري اولين چاه اكتشافي و كشف ذخاير جديد نفت خام و گاز طبيعي، به زودي دومين حلقه چاه توصيفي در درياي خزر توسط سكوي نيمه شناور اميركبير حفاري ميشود. مديرعامل شركت نفت خزر با اعلام اينكه در حال حاضر مقدمات و بسترسازي براي حفاري دومين حلقه چاه توصيفي در درياي خزر در حال انجام است، تصريح كرد: براي حفاري دومين حلقه چاه بايد يكسري مواد و كالا تأمين شود كه تاكنون تمامي مواد مورد نياز براي حفاري دومين حلقه چاه توصيفي به طور كامل تأمين شده است.
اين مقام مسئول همچنين از به پايان رسيدن تعميرات اساسي برخي ماشين آلات و تجهيزات سكوي حفاري نيمه شناور اميركبير خبر داد و افزود: در شرايط فعلي شرايط براي حفاري دومين حلقه چاه اكتشافي و توصيفي در درياي خزر آماده شده است.
وي درباره زمانبندي آغاز عمليات حفاري دومين چاه توسط سكوي نيمه شناور اميركبير توضيح داد: پيشبيني ميشود تا چند هفته آينده اين حفاري در آبهاي عميق درياي خزر آغاز شود و دستور آغاز حفاري چاه دوم توصيفي به شركت حفاري شمال به عنوان پيمانكار ابلاغ شده است.
اصولي در ادامه در خصوص جزئيات حجم ذخاير و كيفيت نفت خام كشف شده در درياي خزر گفت: بر اساس مطالعات انجام گرفته و با حفاري چاه اول اكتشافي حجم ذخاير نفت خام درجاي كشف شده حدود ۲ ميليارد بشكه برآورد ميشود.
مديرعامل شركت نفت خزر با يادآوري اينكه با احتساب ضريب بازيافت ۲۵ درصد امكان برداشت حداقل ۵۰۰ ميليون بشكه از اين نفت وجود دارد، تأكيد كرد: با حفاري چاه دوم اكتشافي و توصيفي اطلاعات جامعتري از وضعيت مخزن هيدروكربوري كشف شده به دست ميآيد.
اين مقام مسئول با بيان اينكه درحال حاضر سازندههاي مختلف هيدروكربوري و غير هيدروكربوري در درياي خزر وجود دارد، اعلام كرد: با حفاري چاه جديد سازندههاي جديدي كشف و شناسايي خواهد شد.
به گفته اين عضو هيئت مديره شركت نفت خزر، نفت كشف شده در خزر داراي كمترين ميزان گوگرد و نمك است به طوري كه در زمره نفتهاي بسيار مرغوب نفت جهان قرار گرفته است.
بر اساس گزارش دو مؤسسه بزرگ بينالمللي ميزان ذخاير نفت ايران در درياي خزر ۱۵ ميليارد بشكه و ميزان احتمالي گاز ايران ۱۱ تريليون فوت مكعب اعلام شده است. اين در شرايطي است كه مطالعه جامع علمي شركت ملي نفت ايران برآوردهاي به مراتب بيشتري را نشان داده است.
درحال حاضر شركت ملي نفت ايران در حال برنامهريزي فعاليتهاي توسعهاي و توليدي در درياي خزر است كه با رعايت اولويت و نياز كشور انجام ميشود. هم اكنون يك چاه اكتشافي براي مشخص شدن منابع هيدروكربوري و ميزان آن در ميدان جديد گازي حفر شده است كه به دستور وزير نفت يك چاه توصيفي براي به دست آوردن اطلاعات تكميلي از وضعيت مخزن حفرخواهد شد. اين ميدان جديد در بلوك ۶ ساختار ۶/۲ قرار دارد و عمليات حفاري اكتشافي به وسيله سكوي نيمه شناور ايران اميركبير در سواحل جنوبي درياي خزر و در عمق ۷۲۸ متري آب در حال انجام است. ميدان گازي جديد كشف شده در درياي خزر در آبهاي ايران قرار داد و غيرمشترك است و از نظر رژيم حقوقي درياي خزر محل حفاري اين ميدان در داخل آبهاي جمهوري اسلامي ايران قرار دارد. شركت ملي نفت ايران براي كشف اين ذخيره جديد هيدروكربوري تاكنون هفت حلقه چاه اكتشافي در آبهاي عميق درياي خزر حفاري كرده است كه در نهايت هشتمين چاه اكتشافي در اين حوزه دريايي به كشف يك ميدان عظيم گازي ختم شده است.
