با توجه به اهميت و شيوع اين بيماري "جوان آنلاين" در گفتوگو با دكتر افشين فرهادي، متخصص و جراح استخوان و مفاصل و عضو هيئت علمي دانشگاه، علل و راههاي درمان و هر آنچه به اين بيماري مربوط ميشود را مورد بررسي قرار داديم.
«زانودرد» در گروههاي سني مختلف ديده ميشود. دليل اين پديده را چه ميدانيد؟ علت اصلي زانو درد در سه گروه سني جوان، ميانسال و پير متفاوت است. شايعترين علت زانو درد در افراد ميانسال و پير «آرتروز» و در افراد جوان معمولاً نرم شدن غضروف مفصل زانواست، مخصوصاً در كشور ما كه اين پديده شيوع زيادي دارد و حدود ۷۰ - ۶۰ درصد جوانان كشورمان به آن مبتلا هستند در حالي كه ممكن است خودشان هم متوجه اين موضوع نبوده و هيچ شكايتي نداشته باشند. البته در افراد مسن چون تخريب غضروف اتفاق ميافتد طبعاً علائم هم شديدتر است. اين نوع دردها با خم كردن زانو شديدتر ميشوند.
در صحبتهايتان به آرتروز اشاره كرديد. بيمارياي كه اين روزها خيليها را گرفتار خود كرده به طوري كه گفته ميشود در كشور ما سن ابتلا به آن- مخصوصاً در زانو - نيز كاهش يافته است. در مورد اين بيماري توضيح دهيد؟
آرتروز يعني تخريب غضروفها. هر جايي از بدن كه داراي مفصلي با ستون غضروفي باشد، اگر اين غضروفها تخريب شوند ميگويند كه فرد به «آرتروز» مبتلا شده است.
آرتروز به چه دلايلي بروز پيدا ميكند؟
آرتروز ميتواند به دليل چندين فاكتور مختلف رخ دهد كه مهمترين علت آن افزايش سن است يعني سن مهمترين دليل بروز آرتروز است چون غضروف برخلاف بافتهايي مثل بافتهاي پوستي و گوارشي خونرساني خيلي خوبي ندارد، عصب ندارد، لنف ندارد و خيلي خوب ترميم نميشود و از طرف ديگر از يك حدي كه گذشت توانايي ساخت غضروف در بدن كاهش پيدا ميكند و طبعاً وقتي كه توانايي ساخت از بين برود، تخريب بر ساخت غلبه پيدا كرده و نهايت اين است كه غضروف تخريب ميشود و آرتروز به وجود ميآيد. مهمترين عامل خطرساز يا risk factor «سن» است اما عوامل ديگري هم وجود دارند كه ميتوانند زمينهساز آرتروز شوند.
چه عواملي؟
مثل فشار بيش از حد روي مفصل، خم كردن بيش از حد گردن كه ميتواند منجر به بروز آرتروز گردن شود. افرادي كه ضعف عضلاني شديدي دارند و عضلاتشان ضعيف است. در برخي از جوانان كه پارگي مينيسك و پارگي شديد رباط پا رخ داده امكان دارد آرتروز هم ايجاد شود و به آن «آرتروز ثانويه» ميگويند. علت ديگر ميتواند قوز كردن بيش از حد باشد. در نويسندگان، تايپيستها و قاليبافان احتمال بروز آرتروز انگشت افزايش مييابد و به نحوي مستعد آرتروز هستند. البته فردي كه خوب از خود مراقبت كرده، عوامل خطرساز را از خود دور كرده و زمينه ژنتيكي هم ندارد، غضروفهايش كمتر تخريب شده و احتمال ابتلاي وي به آرتروز كمتر است.
تا چه حد ميتوان از آرتروز پيشگيري كرد؟
خب از افزايش سن كه نميتوان جلوگيري كرد ولي ميتوان از ورود بيش از حد فشار به مفصلها جلوگيري كرد و از خم كردن بيش از حد زانو بپرهيزيم، ميتوانيم وزنمان را كم كنيم چون وزن زياد باعث بروز آرتروز زانو ميشود. ترجيحاً بهتر است تا جايي كه ميتوانيم از كارهايي كه به خم و راست شدن زياد نياز دارند بپرهيزيم. يكي ديگر از عوامل بروز آرتروز «روماتيسم مفصلي» است. پس كسي كه ميخواهد از آرتروز جلوگيري كند بايد در صورت ابتلا به روماتيسم مفصلي آن را درمان كند. براي جلوگيري از آرتروز زانو بايد عضلات پا را قوي كنيم و كارهايي كه فشار داخل زانو را بالا ميبرند انجام ندهيم. مثلاً خيلي از عادتهاي ما ايرانيان مثل همين كه روي زمين مينشينيم و غذا ميخوريم باعث آرتروز زانو ميشوند. نكته ديگري كه بايد به آن اشاره كنم اين است كه استفاده از توالت ايراني هم در بروز آرتروز مؤثر است.
لطفاً در مورد آرتروزهاي ديگر مثل گردن و كمر هم بيشتر صحبت كنيد.
براي جلوگيري از آرتروز گردن و كمر لازم است كه قوس بيش از حد كمر را اصلاح كنيم، اگر چاق هستيم وزنمان را اصلاح كنيم، عضلات پاهايمان را قويكنيم، خيلي از اجسام سنگين را بلند نكنيم، اگر به اين نكات توجه شود تا حد زيادي از بروز آرتروز گردن و كمر جلوگيري ميشود.
آرتروز چگونه درمان ميشود؟
آگاهي دادن به بيمار اولين كاري است كه بايد انجام شود، يعني بيمار بايد بداند چه نوع بيماري دارد؟ بيمارياش چه ويژگيهايي دارد و اصلاً چرا رخ داده است؟ و بايد چه انتظاري از خود، بيماري و روند درمانش داشته باشد؟ در قدم دوم بايد به عوامل تشديد كننده توجه كرد و آنها را از بين برد. مهمترين عامل تشديد كننده در آتروز زانو و كمر «چاقي» است و واجبترين كار كم كردن وزن است. معمولاً كم كردن هفت تا ۱۰ كيلوگرم از وزن ميتواند ۴۰ - ۳۰ درصد از علائم بيماري و رنجهاي بيمار را كاهش دهد. ديگر اقداماتي كه بايد انجام دهيم اين است كه بايد از كارهايي كه فشار داخل زانو را بالا ميبرند پرهيز كنيم يعني از صندلي استفاده كرده و از نشستن روي زمين خودداري كنيم. بهترين راه براي تقويت عضلات زانو بدين گونه است كه در حالت نشسته (روي صندلي) پاها را روي هوا و در وضعيت ۱۸۰ درجه قرار دهيم و سپس عضلات چهار سر ران را منقبض و منبسط كنيم. در ضمن شنا كردن و پيادهروي روي سطح صاف بسيار مفيد و مؤثر است.
استفاده از ورزشهايي كه در آنها وزنه به كار برده ميشود تا چه حد مؤثر است؟
اگر بيمار خوب آموزش ديده باشد بله مفيد است ولي بهتر است تا حد امكان از كارهايي كه به زانو فشار ميآورند پرهيز كند. ورزش در حالي كه عضلات را قوي ميكند نبايد به زانو فشار بياورد به همين دليل است كه ميگوييم بيمار بايد خوب آموزش ديده باشد.
چه ورزشهايي به درمان و جلوگيري از آرتروز كمك ميكنند؟
در مورد گردن بايد ورزشهايي كه نواحي اطراف ستون فقرات را قوي ميكنند انجام داد و بهترين ورزش براي انجام اين كار شناي «كرال سينه» است. البته ورزشهاي هوازي ديگري هم وجود دارند كه فيزيوتراپها در اين زمينه بسيار ماهرند و ميتوانند راهنمايي بهتري كنند.
طبعاً بيماران براي تحمل و تسكين دردهاي ناشي از آرتروز از «ضد درد» استفاده ميكنند. آيا استفاده از اين داروها در طولاني مدت به بدن آسيب نميرسانند؟
بهتر است مريض از ضد درد استفاده نكند مگر در مواقعي كه درد بسيار شديد باشد، ما ترجيح ميدهيم كه در ابتدا از ضد دردهاي خفيف و سپس ضد دردهاي قويتر استفاده كنيم. عارضههاي ضد درد زياد است و شايعترين عارضه ضد دردهاي غير استروئيدي مثل «بروفن» و «ديكلوفناك» خونريزي معده است. اين داروها عارضههاي ديگري هم دارند كه در افراد ديابتي و مسن ميتوانند به شكل ناراحتيهاي كليوي رخ دهند و حتي اگر به مدت طولاني مدت مورد استفاده قرار بگيرند ممكن است پوكي استخوان و مشكلات انعقادي ايجاد كنند. يكسري عوارض نادر هم دارند مثل تأثير منفي روي مغز، پس بهترين راه پيشگيري است.
فيزيوتراپي در درمان آرتروز چه نقشي دارد؟
فيزيوتراپي باعث تقويت عضلات ميشود و با تقويت عضلات ميتواند به درمان آرتروز كمك كند. فيزيوتراپي در بازسازي غضروف هيچ نقشي ندارد و ميتواند به صورت غير مستقيم بر فشار روي غضروف تأثير بگذارد و باعث شود كه اگر آرتروز زانو در مراحل اوليه باشد شانس تخريب بيشتر غضروف كاهش يابد. البته يكسري راهكار هم براي كم كردن درد مورد استفاده قرار ميگيرد مانند امواج «اولتراسوند» و «امواج راديو فركوئنسي RF» البته تأثير اين روشها موقتي است.
افردي كه به آرتروز مبتلا هستند بايد چه نكاتي را هنگام راه رفتن رعايت كنند؟
معمولاً توصيه ميشود كه اين بيماران مانند ساير مردم عادي و براي حفظ سلامتي خود روزانه به مدت ۳۰ - ۲۰ دقيقه پياده روي كنند البته در سطحي صاف و بدون شيب. در سرپاييني هم راه نروند. مراقبتهاي زانو مثل مراقبت از دندان است و همه بايد از كودكي مراقب زانوي خود باشند.
در چه مواردي از عمل جراحي براي درمان آرتروز استفاده ميشود؟
روشهاي جراحي آرتروز به دو دسته تقسيم ميشوند. يكسري اعمال جراحي كه قبل از تخريب كامل غضروف مورد استفاده قرار ميگيرند. مثلاً انحراف زانو يكي از عوامل مستعدكننده آرتروز زانو است و ميتوان قبل از اينكه تخريب غضروف انجام بگيرد با عمل جراحي انحراف را اصلاح و در نتيجه از آرتروز زانو جلوگيري كرد. پارگي رباط و مينيسك هم ميتوانند به آرتروز منتهي شوند، پس با عمل جراحي ميتوان اين عارضه را برطرف و از آرتروز جلوگيري كرد. ولي درمانهاي پس از آرتروز بسيار محدودند. مانند استفاده از «گرفتهاي غضروفي» يا «سلولهاي بنيادي» كه هنوز خيلي رايج نيستند و در افراد مسن هم توصيه نميشوند.
چرا؟
چون وسعت آسيب زياد است و تقريباً ميتوان گفت كه احتمال بازسازي غضروف وجود ندارد. اما براي پاسخ به قسمت اصلي سؤالتان بايد بگويم وقتي كه هيچ درماني (درمان دارويي و ...) جواب نداد سراغ عمل جراحي ميرويم به طوري كه بيمار درد شبانه داشته باشد و شبها از شدت درد از خواب بيدار شود (البته به شرطي كه بيمار بالاي ۵۵ - ۵۰ سال سن نداشته باشد).
