روزنامه داون با اشاره به سفرهاي اخير رئيسجمهور پاكستان به تهران، رياض و منامه نوشت كه آصف عليزرداري درصدد است نقش ميانجي را ميان ۳ كشور ايفا كند و به ثبات در منطقه كمك كند؛ موضوعي كه فرحتالله بابر، سخنگوي رئيسجمهور پاكستان نيز ضمن تأييد اينكه آصف علي زرداري يك ابتكار صلح را دنبال ميكند، گفت: «زرداري تمايل دارد شاهد ثبات در منطقه باشد و اين چيزي است كه در جهت منافع ملي ماست چراكه ما منافع متعددي در خاورميانه داريم.» هرچند تا به حال خبر رسمي در اين باره منتشر نشده اما برخي اظهارات و اقدامات آصف علي زرداري در سفرهايي كه به منطقه داشته نشان ميدهد كه او در تلاش براي فرونشاندن تنش در منطقه و ايفاي نقش ميانجي ميان ايران، عربستان و بحرين است. سفرهاي اخير وي به تهران، رياض و منامه همه مهر تأييدي بر اين موضوع است، به ويژه اينكه در اين سفرها تركيب هيئتهاي همراه رئيسجمهور تركيبي غيرمعمول بود و حتي بر خلاف سفرهاي معمول زرداري، اين ديدارها از طريق وزارت كشور پاكستان نهايي ميشد. مجموع اين عوامل نشان ميدهد كه هدف از اين سفرها ديدارهاي دو جانبه متداولي كه ميان كشورها برگزار ميشود، نبوده به ويژه اينكه زرداري براي رايزني با سياستمداران و دولتمردان كشورمان ظرف يك ماه دو بار عازم ايران شد.
پيام زرداري براي پادشاه عربستان
زرداري نخستينبار اوايل تيرماه به منظور شركت در اجلاس مبارزه جهاني با تروريسم به تهران آمد؛ ديداري كه قطعاً علاوه بر مذاكرات دوجانبه مسائل منطقهاي و بينالمللي نيز در آن مطرح شده است. حدود دو هفته بعد زرداري پيامي را براي پادشاه عربستان ارسال كرد. به منظور تسليم اين پيام بود كه وزير كشور پاكستان با وزير امور خارجه عربستان سعودي ديدار و پيام آصف علي زرداري براي عبداللهبنعبدالعزيز آلسعود، پادشاه سعودي را تسليم وي كرد. ظاهراً اهميت اين ديدار به ميزاني بوده كه علاوه بر وزير خارجه، قائم مقام وزارت امور خارجه عربستان و شماري ديگر از مسئولان اين كشور نيز حضور داشتهاند.
هرچند محتواي اين ديدار و نيز پيام زرداري محرمانه باقي ماند، اما ديدار دو هفته بعد رئيسجمهور پاكستان با عبدالعزيز ابراهيم الغدير، سفير عربستان در اسلامآباد و سپس سفر غيرمنتظره و چند ساعته زرداري به تهران، از رايزنيهاي دوجانبه پاكستان به منظور ايفاي نقش ميانجي ميان ايران و عربستان نشان دارد. آخرين مقصد اين سفرها منامه بود. رئيسجمهور پاكستان در آخرين مرحله از سفرهاي منطقهاي خود به منظور ايفاي نقش در جهت ايجاد صلح به دعوت پادشاه بحرين براي سفري چند ساعته عازم منامه پايتخت اين كشور شد. هر چند محتواي مطالبي كه از ديدار آصف علي زرداري با حمد بن عيسي آلخليفه رسانهاي شد به تأكيد بر گسترش روابط دوجانبه و تقدير از يكديگر محدود بود، اما قطعاً ماحصل ميانجيگريهاي اسلامآباد ميان تهران و رياض در اختيار منامه نيز قرار گرفت.
بحرين؛ اوج تنش ميان ايران و عربستان
روابط ايران و عربستان از زمان آغاز جنبشهاي اسلامي و انقلابهاي مردمي در منطقه به شدت رو به وخامت گذاشته است. بحرين را ميتوان اوج تنش ميان ايران و عربستان دانست.
در اواسط ماه مارس عربستان براي سامان دادن به اوضاع متشنج بحرين و در واقع حمايت از پادشاهي سني اين كشور، نيروهاي خود را به بحرين فرستاد. در واقع فرستاده شدن نيروهاي سعودي به بحرين نقطه آغاز درگيريهاي ديپلماتيك ايران و عربستان بود كه به حوزههاي ديگر از جمله بازار نفت نيز تسري يافت.
اين اقدام كه تحت عنوان رويكردي با نام «سپر جزيره» انجام گرفت با واكنش بيتفاوت جامعه جهاني روبهرو شد و تنها ايالات متحده در يك موضعگيري دو پهلو از استقرار اين نيروها در بحرين ابراز ناخرسندي كرد و اين در حالي بود كه رابرت گيتس وزير دفاع ايالات متحده دو روز قبل از اعزام نيروهاي عربستاني به بحرين به عربستان سفر كرده بود. هرچند «جف مورل» سخنگوي هيئت همراه رابرت گيتس هدف از سفر وي به بحرين را كه از قبل اعلام نشده بود، اطمينان بخشيدن به رهبران بحريني نسبت به حمايت واشنگتن از آنها و تأكيد بر ضرورت انجام گفتوگو با گروههاي معارض عنوان كرده بود، اما ناظران بر اين گمان هستند كه با توجه به نزديكي و هماهنگي مواضع واشنگتن- رياض در مسائل مربوط به منطقه، احتمالاً اعزام نيروهاي عربستاني به بحرين بدون چراغ سبز واشنگتن ميسر نبوده است. بحرين محل استقرار پايگاه پنجم دريايي امريكا در منطقه است. تنها واكنش مخالف نسبت به حضور نيروهاي عربستاني در بحرين براي سركوب مخالفان حكومت آلخليفه از سوي جمهوري اسلامي ايران ابراز شده و اين مخالفت همچنان ادامه دارد. در حالي كه ايران حمايت خود را از مردم مظلوم بحرين اعلام كرده است، اما عربستان با اعزام نيروي نظامي به اين كشور شيعهنشين اقدام به كشتار گسترده غيرنظاميان كرده است.
علل نگراني عربستان از بحران بحرين
در واقع بايد گفت امروزه ايران به دليل خصوصيت ذاتي خود و به دليل اينكه نظام سياسي ايران يك نظام مردمي و نتيجه يك انقلاب است، با حركتهاي مردمي همراه است و نميتواند از اينگونه حركتها به دور باشد. به همين دليل عربستان كه نميتواند از چنين حركتهايي دور باشد و در معرض چنين تغييراتي است، مقاومت ميكند و اساساً يك موضوع چالشي بين دو كشور ايران و عربستان بهوجود آمده است. ايران موافق با تغيير وضع موجود و عربستان موافق با حفظ وضع موجود است. بنابراين رابطه بين ايران و عربستان دچار مشكل شده است. عربستان سعودي بر اين باور است كه هرگونه تغيير در بحرين منجر به تغيير در عربستان به ويژه مناطق شرقي اين كشور به دليل همگونيهاي موجود بين اين دو منطقه خواهد شد. بسياري از عشاير و قبايل موجود در بحرين و در دو منطقه شيعهنشين احصاء و قطيف كه دو استان شرقي عربستان هستند، قبايلي در اين دو منطقه كه اكثراً خويشاوند هستند، وجود دارند و قطعاً هرگونه تغييري كه در بحرين ايجاد شود به طور مستقيم بر اين دو منطقه عربستان تأثير خواهد گذاشت. به همين دليل است كه عربستان تمام مسائل موجود در بحرين را پيگيري ميكند و سعي ميكند كه شرايط كنوني در بحرين حفظ شود.
بر همين اساس اين امر كه اكثريت مردم دنبال تغيير هستند را ناديده ميگيرد و به آنجا نيرو اعزام ميكند تا بتواند شرايط حاكم را حفظ كند. اين مسئله كه به صورت چالشي در روابط خارجي ايران و عربستان ظاهر شده، مهمترين عنصري است كه باعث تيره شدن روابط دو كشور شده است.
در آخرين سلسله از واكنشهاي انتقادي ايران نسبت به اين موضوع علياكبر صالحي، وزير امور خارجه كشورمان با ارسال نامهاي به دبيركل سازمان ملل و نيز رئيس شوراي امنيت ملل متحد از جامعه جهاني خواسته تا نسبت به اوضاع بحرين وارد عمل شوند. از سوي ديگر برخي ديگر از نمايندگان مجلس شوراي اسلامي نيز در اظهارات خود خواستار آمادهباش نيروهاي مسلح ايران براي دفاع از منافع كشور شدند. تا زماني كه اقدامات عربستان در بحرين با واكنش منفي ايران روبهرو شود و همين طور بحث بحرين به اين شكل ادامه پيدا كند روابط ايران و عربستان به همين شكل متشنج باقي خواهد ماند.
سه حوزه اختلافي ايران و عربستان
در يمن نيز سال گذشته عربستان براي مقابله با شبه نظاميان زيدي حوثي وارد عمليات نظامي شد. آلسعود زيديهاي حوثي را فتنه ايران در يمن ميدانند و مدعياند كه ايران ميخواهد با ناامن كردن يمن تهديدي در مرزهاي جنوب غرب عربستان ايجاد كند.
در زمينه قيمت نفت و رقابتهاي نفتي نيز ايران و عربستان دو شيوه كاملاً متفاوت دارند و در حالي كه عربستان با سوءاستفاده از تحريمهاي بينالمللي عليه ايران ميخواهد بازارهاي ايران در آسيا را به چنگ خود درآورد، ايران نيز با پايين نگه داشتن سطح توليد در اجلاس اخير اوپك در وين مقابل عربستان ايستاد.
اما مقامات رياض ميگويند كه بيش از ظرفيت صادرات نفت ايران ظرفيت توليد نفت اضافي دارند و در صورتي كه كل نفت صادراتي ايران از بازارهاي جهاني حذف شود، رياض قادر خواهد بود تا با صادرات اضافي نفت، آن را جبران كند.
در حوزه «مسئله هستهاي» نيز سياست رياض همگام با غرب تشديد فشار به ايران است. اسناد اخير منتشر شده از سوي ويكيليكس نشان داد كه ملك عبدالله پادشاه عربستان در يك گفتگو با مقامات امريكا به صراحت با گفتن عبارت «سر افعي (ايران) را قطع كنيد» خواهان حمله نظامي امريكا به ايران ميشود.
با وجودي كه ايران اعتبار اسناد ويكي ليكس را زير سؤال برده، اما بر همگان مشخص است كه عربستان خواهان تشديد فشار امريكا و غرب به تهران براي جلوگيري از هستهاي شدن ايران است و نتايج نظرسنجي اخير «مؤسسه عرب امريكا» نشان داد كه عربستانيها تنها ملت منطقه هستند كه درخواست اصليشان از اوباما و دولت اوباما متوقف كردن ايران هستهاي است.
