دوئل امریکا و روسیه در چهار راه قفقاز

امیر مختار رجبی | شمال قفقاز شامل جمهوری‌های خود‌مختار داغستان، چچن، اینگوش، اوستیای شمالی، کاباردا‌ بالکار، قره‌چای چرکس و آدینه است که در‌ترکیب فدراسیون روسیه قرار دارد و قفقاز جنوبی شامل آذربایجان، ارمنستان و گرجستان می‌شود که پس از فروپاشی شوروی در ۱۹۸۹ به استقلال دست یافتند. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و بر هم خوردن‌ترتیبات امنیتی در قفقاز، همواره این منطقه کانون توجهات و تحولات مهم بین‌المللی و صحنه رقابت قدرت‌های جهانی بوده است. موقعیت ژئوپلتیک، ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک منطقه آسیای مرکزی و قفقاز، موجب افزایش توجه بازیگران بین‌المللی به این مناطق شده است. بازیگران خارجی با حمایت از نهضت‌های شورشی و جدایی‌طلب، در صدد دستیابی به اهداف استراتژیک و یا ایدئولوژیک بوده‌اند. امریکا، روسیه، اروپا، ایران،‌ترکیه، چین، هند و پاکستان از جمله مهم‌ترین قدرت‌ها و کشورهایی هستند که تلاش‌های گسترده‌ای را جهت حضور در منطقه به عمل آورده‌اند. در این بین ایالات متحده امریکا که پس از تجزیه شوروی، خود را تنها قدرت هژمون در نظام بین‌الملل می‌داند، همواره با یک نگاه ویژه به قفقاز نگریسته است. این در حالی است که از یک سو کشورهای منطقه، روسیه را به عنوان یک تهدید امنیتی علیه خود به حساب می‌آورند، بنابراین از امریکا به عنوان یک نیروی دومی جهت کنترل روسیه استفاده می‌کنند و از سوی دیگر، منابع و ذخایر انرژی و موقعیت استراتژیک منطقه آسیای مرکزی و قفقاز، حضور امریکا درمنطقه را پررنگ کرده است. این امر حساسیت روسیه به دخالت‌های واشنگتن در حیاط خلوت این کشور را برانگیخته و در بیشتر موارد موجب رویارویی دو کشور شده است. در این راستا امریکا تلاش خود را معطوف به اقدامات زیر کرده است: 1- تلاش برای تجزیه روسیه از طریق حمایت از جدایی‌طلبان در قفقاز شمالی (اوستیای شمالی، داغستان، اینگوش، اوجیا، کراخای شرکسیا، چچن و کاباردینوبلغاریا)؛ 2- محاصره و محدودسازی مسکو در منطقه خارج نزدیک «از طریق گسترش ناتو به شرق»3- بسط نفوذ در جمهوری‌های مشترک‌المنافع از طریق بنیاد سوروس و... با بهره‌گیری از عناصر غرب‌گرا4- احداث خط لوله باکو- تفلیس- جیحان به منظور تضعیف موقعیت ژئواکونومیکی روسیه.بی‌شک اقدامات فوق از اهداف آمریکا در منطقه قفقاز ناشی می‌شود. از جمله مهمترین اهداف آمریکا در منطقه می‌توان به موارد زیر ‌اشاره کرد:1- مهار ایدئولوژی اسلام‌گرایی 2- مهار ایران 3- جلوگیری از نفوذ بیش از حد روسیه4- ارائه الگویی برای کشورهای منطقه، از سوی دیگر روسیه نیز به نوبه خود اهداف و منافع مختلفی را در منطقه دنبال می‌کند که برخی از آنها عبارتند از:1- منافع اقتصادی از طریق بهره‌برداری از منابع منطقه به ویژه نفت، گاز و مواد خام2- منافع قومی ـ فرهنگی از طریق حمایت از حقوق اقلیت روس‌تبارهای ساکن در منطقه3- منافع نظامی‌ ـ استراتژیک از طریق جلوگیری از بی‌ثباتی و منازعه در منطقه و همچنین تسلط بازیگران خارجی و ایجاد پایگاه‌های نظامی4- منافع سیاسی از طریق مقابله با گسترش اسلام‌گرایی افراطی در منطقه.در شرایطی که روسیه این منطقه را منطقه نفوذ و منافع ویژه خود می‌داند، امریکا نه تنها این مسئله را قبول ندارد، بلکه عملاً به قفقاز به مثابه منطقه مناسبی برای نفوذ و وارد کردن ضربه به روسیه می‌نگرد. جنگ روسیه با گرجستان در خصوص اوستیای جنوبی نشان داد که روسیه همچنان حیاط خلوت خود را در کنترل دارد. از سوی دیگر واشنگتن نیز به دلیل سرمایه‌گذاری در بخش انرژی و همچنین به خاطر منافع ژئوپلتیک، علاقه‌مند به حضور و نفوذ در منطقه است. از این رو علیرغم پایان جنگ سرد در روابط امریکا و روسیه، دو کشور تاکنون هیچ‌ساز و کار با‌ثباتی برای حل و فصل مسائل خود ایجاد نکرده‌اند و در این بین منطقه قفقاز به منطقه برخورد منافع دو طرف مبدل شده است.