ابزارهاي محدود واشنگتن براي فشار بر چين

چين و امريكا در معركه پنج‌ضلعي اختلافات

اميرمختار رجبي | باراك اوباما به شدت تحت فشار کنگره امريكاست تا چين را به علت سياست‌هاي تجاري و ارزي آن كشور مجازات کند، زيرا به اعتقاد بسياري از قانونگذاران امريكايي، سياست‌هاي متخذه از سوي پكن به قيمت از دست رفتن مشاغل در امريكا تمام مي‌‌شود.از سوي ديگر چين درخواست‌ جديد کنگره امريكا از پکن براي افزايش ارزش يوان را رد کرده و آن را خودخواهانه خوانده است. چيني‌ها مي‌‌گويند افزايش ارزش يوان موجب رشد ورشکستگي شرکت‌هاي چيني و بيکاري وسيع کارگران و درنتيجه بي‌ثباتي اجتماعي در اين کشور خواهد شد. همچنين مقامات رسمي چين معتقدند كه از نرخ «يوان»، نبايد به عنوان «عُذر» مشکلات اقتصادي امريكا بهره‌برداري شود. اختلافات ميان دو كشور در شرايطي افزايش مي‌‌يابد كه «هو جين تائو»، رئيس جمهور چين، ماه ژانويه آينده از واشنگتن ديدار خواهد کرد. اگر چه برخي اين برنامه را تازه‌ترين نشان آب شدن يخ روابط واشنگتن و پکن مي‌‌دانند، اما به نظر مي‌‌رسد حداقل تا آن زمان، چالش‌ها در روابط دو كشور همچنان باقي خواهند ماند.بر اين اساس در حال حاضر به نظر مي‌‌رسد چند محور چالش برانگيز مهم در روابط چين و امريكا وجود دارد كه عبارتند از:1. برنامه هسته‌اي ايران2. برنامه هسته‌اي کره شمالي3. وضعيت بازار ارز در جهان4. وضعيت حقوق بشر در چين5. ذخيره‌سازي و محدوديت صدور فلزات کمياب از سوي چينبرنامه هسته‌اي ايرانايالات متحده از چين خواسته است براي متوقف کردن شرکت‌هاي چيني از ارائه فناوري و پشتيباني از ايران در توسعه تسليحات هسته‌اي و توليد موشک‌هاي پيشرفته‌تر، تلاش بيشتري کند. دولت اوباما بر اين باور است که چندين شرکت چيني در حال زير پا گذاشتن تحريم‌هاي سازمان ملل عليه ايران هستند. ظاهراً مسئولان امنيتي امريكا معتقدند چندين شرکت و بانک چيني در تأمين دانش فني حساس به ايران، خصوصاً براي برنامه موشکي اين کشور، دست داشته‌اند. به عقيده آنها شرکت‌هاي چيني در حال فروش اقلامي هستند که براي ارتقاي کارکرد دستگاه‌هاي سانتريفيوژ به کار مي‌‌روند. به عنوان نمونه برخي موسسات چيني در فروش «لوله و رشته‌هاي کربني» که ساخت آنها به فناوري بالايي نياز دارد، به ايران کمک رسانده‌اند. اين قطعات در بهبود کار سانتريفيوژها به منظور غني‌سازي اورانيوم به کار گرفته مي‌شوند. از سوي ديگر بانک‌هاي چيني نيز در اين معاملات به اين شرکت‌ها کمک رسانده‌اند. به طور كلي از نظر مقامات امريكايي، اين همکاري‌ها مستمراً جريان داشته است؛ به طور مثال يک شرکت چيني در سال ???? ميلادي «دستگاه‌اندازه‌گيري فشار» در سانتريفيوژها را به ايران فروخته است. اين دستگاه‌اندازه‌گيري نقشي تعيين‌کننده در کارکرد سانتريفيوژها دارد. در سال گذشته نيز يک شرکت کوچک چيني در شهر بندري «داليان» براي جمهوري اسلامي دست به تهيه مواد بسيار حساس مانند «گرافيت»، «آلياژي از ترکيبات تنگستن و مس»،«پودر تنگستن»، «آلياژهاي ويژه آلومينيومي» و فولادهاي بسيار سخت زده است. تمامي مواد مذکور در صنايع اتمي به کار گرفته مي‌شوند. يک بانک امريكايي در ارسال حواله‌هاي ايران به اين شرکت چيني کمک مي‌کرده است. از اين رو با اين استدلال كه سانتريفيوژها در خدمت غني سازي اورانيوم هستند و مي‌‌توانند به عنوان ابزار هسته‌اي به کار گرفته شوند، ايالات متحده از پکن خواسته است تا از کمک‌هاي شرکت‌هاي چيني به ايران در زمينه پيشرفت موشکي و همچنين در زمينه آنچه امريكا «تلاش ايران براي توسعه سلاح‌هاي هسته‌اي» خوانده، جلوگيري کند.درخواست ايالات متحده از پکن براي جلوگيري از معامله اين شرکت‌ها با ايران در حالي است که چين اعلام کرده خواهان گسترده شدن روابط تجاري خود با جمهوري اسلامي است. همچنين به رغم آنكه چين همسويي خود را با تحريم‌هاي شوراي امنيت عليه ايران اعلام کرده، با اين حال همواره تحريم‌هاي يک‌جانبه ايالات متحده و اتحاديه اروپا عليه جمهوري اسلامي را مورد انتقاد قرار داده‌است.برنامه هسته‌اي کره شماليسال‌هاست كه فعاليت‌هاي هسته‌اي کره شمالي، به موضوعي مورد مناقشه ميان چين و امريكا تبديل شده است. زيرا امريكا، پكن را تنها حامي بزرگ كره شمالي در عرصه جهاني مي‌‌داند. به خصوص در شرايطي كه هم اينك روابط كره شمالي و كره جنوبي با يكديگر بيش از پيش خصمانه شده، ايالات متحده از چين مي‌‌خواهد كه پكن حمايت خود را از پيونگ يانگ قطع نمايد. تنش و اصطکاک موجود ميان دو کره از زماني شدت گرفته است که پيونگ يانگ در روز ?? نوامبر 2010 با موشکباران جزيره يون پيونگ در خاک کره جنوبي، چهار شهروند اين کشور، از جمله دو غير نظامي را کشت. پس از آن امريكا و كره جنوبي دست به يك مانور نظامي زدند كه اين امر نيز خشم پيونگ يانگ را برانگيخت. به نحوي كه كره شمالي اعلام كرد که با انجام اينگونه عمليات، اصطکاک‌هاي موجود در شبه جزيره کره را به سمت يک وضعيت افراطي و غير قابل کنترل سوق مي‌‌دهد. از اين رو در حالي كه امريكايي‌ها سعي دارند پكن را مجاب نمايند كه براي مهار کره شمالي گام‌هاي بيشتري بردارد، چيني‌ها همواره اين اتهامات امريكا که حمايت و حفاظت پکن از کره شمالي موجب شده اين كشور رفتاري تهاجمي در پيش گيرد را رد كرده‌اند. وضعيت بازار ارز در جهان مناسبات بازرگاني چين و امريكا در سال‌هاي اخير همواره با تنش‌هايي همراه بوده است. ايالات متحده امريكا و برخي ديگر از کشورهاي صنعتي غرب، براين عقيده‌اند که چين نرخ برابري يوان را به‌خاطر سلطه بيشتر بر بازارهاي صادراتي به صورت مصنوعي پايين نگه‌داشته است. از اين رو تصويب لايحه تنبيه تجاري چين در مجلس نمايندگان امريكا، حكايت از آغاز يك جنگ تجاري ميان واشنگتن و پكن دارد. زيرا لايحه مجازات تجاري چين به امريكا اجازه مي‌‌دهد با چين به علت پايين نگه داشتن نرخ برابري يوان در برابر ساير ارزها مقابله کند. اين لايحه بر اين اساس تنظيم شده که چين واحد پول کشورش را 40 درصد کمتر از ارزش واقعي آن تعيين کرده و اين رقم نوعي يارانه پنهان براي کالاهاي چيني محسوب مي‌‌شود و موجب مي‌‌گردد اين کالاها به قيمت کمتري در بازارهاي جهاني عرضه شوند. بنابراين اين عملکرد نوعي تخطي از قانون تجاري و مقررات مربوط به يارانه محسوب مي‌‌شود و به همين سبب اين کشور مستحق مجازات است. به عقيده طراحان اين لايحه اگر چه اين اقدام چين تنها دليل نرخ 10 درصدي بيکاري در امريكا و تراز منفي تجاري ميان چين و امريکا نيست، اما گامي در جهت تقويت صادرات امريكا و رشد اقتصادي محسوب مي‌‌شود. نکته قابل توجه ديگر آن است که اين تصميم به يکباره گرفته نشده، بلکه نتيجه يک انتظار حداقل پنج ساله است. در آن زمان چين با فشار سياسي دولت امريكا حاضر شد ارزش يوان را 20 درصد بالا ببرد، اما از سال 2008 بار ديگر نرخ ارزش يوان تثبيت شد و تاکنون چين به درخواست‌هاي دولت امريكا مبني بر تغيير ارزش واقعي يوان توجهي نکرده است. همين امر نيز امريكا را بر آن داشت تا اقدام تنبيهي در پيش گيرد. در اين بين آنچه موجب شد اين لايحه در کانون توجه بيشتري قرار گيرد گستردگي بحران مالي در امريكا و آثار آن بود. مسئله کاهش ارزش دلار در برابر ساير ارزها و زمزمه تغيير سبدهاي ارزي به ويژه پيشنهاد چين براي حرکت به سمت ارزهاي مطمئن، صعود مطالبات چين از امريكا به مرز پنج تريليون دلار و تراز تجاري منفي 250 ميليون دلاري به زيان امريكا موجب شد تا اعمال تحريم‌هاي تجاري و افزايش تعرفه کالاهاي چيني در امريكا طرفداران بيشتري پيدا کند. اين در حالي‌ا‌ست كه چين توانسته با توجه به بدهي کم و پس‌انداز ملي بالا و به کمک مازاد حساب جاري 700 ميليارد دلاري و ذخاير ارزي دوتريليون دلاري، حوزه نفوذ خود را افزايش دهد و موقعيت يوان را تثبيت کند.از اين رو چين اقدام امريكا در طرح تحريم‌ها را مغاير با قوانين تجارت آزاد ارزيابي کرده و معتقد است كه چنين امري به روابط دو کشور لطمه وارد مي‌‌کند. واقعيت آن است كه اگر چه چين با اتخاذ يک سياست سختگيرانه، ارزش يوان را تثبيت کرده و از اين طريق به رشد اقتصادي اين کشور کمک فراواني مي‌‌کند، اما همچنان اين پرسش مطرح است که «آيا شناور شدن نرخ ارز اين کشور، گرهي از مشکلات روبه افزايش اقتصاد امريكا باز مي‌کند يا خير؟» به باور چيني‌ها موضوع ارزش يوان آنگونه که برخي امريكايي‌ها مي‌‌گويند، در کسري تجاري اين کشور با چين تأثيرچنداني ندارد زيرا مشکلات اقتصادي امريكا آنقدر زياد است که افزايش 20 درصدي ارزش يوان هم نمي‌تواند تأثيري در کاهش اين مشکلات داشته باشد.وضعيت حقوق بشر در چينوضعيت حقوق بشر در چين، همواره يكي از موارد اختلاف ميان واشنگتن و پكن بوده است. بر اين اساس امريكايي‌ها همواره طرف چيني را به نقض حقوق بشر و برخورد با مخالفان سياسي متهم كرده‌اند. اين امر اخيراً با اعطاي جايزه صلح نوبل به يكي از مخالفان دولت چين تشديد شده است. ليوجيائوبو برنده امسال جايزه‌ نوبل صلح، فعال حقوق بشر چيني و رئيس انجمن قلم چين که در حال حاضر در زندان به سر مي‌‌برد، به نوبه خود موجب تشديد تيرگي در روابط امريكا و چين شده است. زيرا در شرايطي كه امريكايي‌ها خواهان آزادي وي هستند، دولت چين اعطاي جايزه صلح نوبل به ليوجيائوبو را به شدت محكوم كرده‌ است. از اين رو چين که از اهداي جايزه صلح نوبل به ليو‌جيائوبو خشمگين شده است، کشورهاي جهان را زير فشار گذاشته تا در مراسم اهداي جايزه صلح نوبل شرکت نکنند.ذخيره‌سازي و محدوديت صدور فلزات کمياب از سوي چين يكي ديگر از حوزه‌هاي اختلاف و درگيري ميان چين و امريكا به فلزات کمياب مرتبط مي‌‌شود.اگر چه ذخاير فلزات و مواد کمياب، در جهان کم نيستند، اما به دليل پراکندگي در كشورهاي مختلف و ريسک‌هاي زيست‌محيطي، هزينه استخراج آنها زياد است.با اين حال هم اكنون ?? تا ?? درصد ذخاير استخراج شده فلزات کمياب در انحصار چين است. زيرا اين کشور توانسته ضمن کم‌توجهي به محيط زيست، آن‌ها را با هزينه بسيار پائين استخراج کند. از اين رو ذخيره‌سازي و محدوديت صدور فلزات کمياب، اکنون زمينه‌ساز تنش تازه‌اي ميان چين با ايالات متحده امريكا، ژاپن و برخي ديگر از کشورهاي صنعتي شده است. چين داراي ?? نوع فلز و ماده کمياب معدني است که حتي نام برخي از آن‌ها براي همگان آشنا نيست، از جمله پرومتيوم، اويروپيوم، نئوديم، گادولينيوم، يا ايتبريوم. از اين مواد کمياب به ويژه در توليد ليزر، کابل‌هاي پشم‌شيشه تقويت‌کننده پرتوهاي ليزري، تلويزيون‌هاي مسطح، حمل و انبار‌کردن اکسيژن، ساخت نيروگاه‌هاي بادي الکتروموتورها و باتري‌ها استفاده مي‌شود. از چند هفته پيش، گزارش‌هاي متعددي در رسانه‌هاي تخصصي منتشر شده که نشان مي‌دهد جمهوري خلق چين صدور فلزات و مواد کمياب را به شدت محدود کرده است. دليل اين امر آن است که چين مي‌خواهد اين مواد را همچنان با قيمت نازل وارد بازار داخلي کند.اگر چه ون جيابائو نخست‌وزير چين گفته كه چين هرگز از فلزات کمياب خود به عنوان وسيله فشار استفاده نمي‌کند، اما ظاهراً به نظر مي‌‌رسد كه پكن يک تحريم اعلام نشده را عليه رقيب بزرگ خود يعني امريكا اعمال کرده است. شايان ذكر است ايالات متحده امريكا تا 20 سال پيش نياز خود به فلزات کمياب را از طريق معادن کاليفرنيا تأمين مي‌کرد. اما بعداً به‌خاطر حفظ محيط‌زيست اين معادن را تعطيل کرد و به فلزات کمياب چين وابسته شد که با بهاي ارزان‌تر از توليد داخلي وارد اين کشور مي‌شد.دورنماي روابطبه باور بسياري از کارشناسان، درصورتي که دوطرف دست به اتخاذ تدابير تنبيهي بزنند، اين امريكا است که بيشتر ضرر خواهد کرد؛ چرا که امريكا در محدوده مناسبات اقتصادي 300 ميليارد دلاري خود با چين، سياستگذاري مي‏کند، ولي چين با «حذف دلار» از تجارت بين‏المللي خود، «قلمرو چرخش دلار» را يکباره حدود دو تريليون دلار کاهش مي‏دهد. اين مقايسه به خوبي نشان مي‏دهد که واشنگتن در قلمرو مناسبات اقتصادي ـ تجاري با چين دست بالا را در اختيار ندارد و از قدرت مانور محدودي برخوردار است.بي‌توجهي چين به فشارهاي امريكا و در مقاطعي هشدار پکن به واشنگتن بدان معني است که در صورت اتخاذ سياست‌هاي تنبيهي از جانب واشنگتن، پکن هم دست به سياست‌هاي تلافي‏جويانه خواهد ‏زد.واقعيت اين است که هم واشنگتن از ابزارهاي محدودي براي فشار بر چين برخوردار است و هم کارايي ابزارهاي موجود، با ترديد مواجه است. امريكا کماکان به دنبال رابطه نزديکتر با چين است و همانگونه كه هيلاري کلينتون در آستانه سفر دو هفته‌اي خود به شرق آسيا و اقيانوسيه اعلام كرده بود، «اينکه امريكا و چين همديگر را دشمن بپندارند، به نفع هيچ‌کس نيست».