همه کشورها برای استقرار سپر موشکی امریکا شرط و شروط می‌گذارند

سپر سرگردان واشنگتن در چهارراه معادلات جهانی

شعیب بهمن |‌ فارغ از صحت و سقم ادعای فوق مبنی بر احتمال تهاجم موشکی ایران به سایر کشورها، باید توجه داشت که ایالات متحده در نقاط مختلف نزدیک به ایران، در پی تشکیل سپرهای دفاعی است.بحث‌هایی درخصوص استقرار سپر دفاع موشکی در شرق اروپا و ترکیه شدت گرفته است. علاوه بر این رژیم صهیونیستی نیز اعلام کرده برای مقابله با حملات احتمالی ایران، تشکیل سپر موشکی را پیگیری می‌کند. از سوی دیگر مقامات عربستان‌سعودی نیز خواستار استقرار سپر دفاع موشکی در کشور خود شده‌اند. ایران در محاصره سپرهای موشکیسابقه «سپر دفاع موشکی» به «طرح دفاع استراتژیک» در دولت «رونالد ریگان» باز می‌گردد که در دهه 1980 به‌عنوان تلاشی برای تحت پوشش قرار دادن سراسر خاک ایالات متحده مطرح شد. مطابق با «طرح دفاع استراتژیک» که بعدها به «جنگ ستارگان» مشهور شد، حفاظت از ایالات متحده امریکا در برابر حملات موشک‌های حامل کلاهک اتمی اتحاد جماهیر شوروی، به‌عنوان دکترین امنیتی واشنگتن معرفی شد. براساس این طرح، یک سیستم کامل راداری برای ردگیری و انهدام موشک‌های شوروی سابق- قبل از اصابت آنها به هدف در امریکا- باید سراسر خاک ایالات متحده را تحت پوشش قرار می‌داد. در این بین به‌رغم آنکه با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، طرح فوق در امریکا به طور جدی دنبال نشد، اما با روی کار آمدن نومحافظه کاران در کاخ سفید و حملات 11 سپتامبر، یک بار دیگر در سال 2002، مسئله استقرار سامانه دفاع موشکی مطرح شد. بر این اساس «جورج بوش» رئیس‌جمهور امریکا، هدف اصلی برنامه دفاع موشکی را ممانعت از حملات گروه‌های تروریستی و کشورهای سرکش، عنوان کرد و مطابق با دکترین «دفاع پیش‌دستانه»، احتمال دستیابی گروه‌ها و کشورهای معارض با ایالات متحده به کلاهک‌های اتمی را مهم‌‌ترین هدف طرح فوق معرفی کرد. در آن زمان قرار بود استقرار سپر دفاع موشکی در اروپای شرقی، سیستم‌های دفاعی که در ایالات متحده، گرینلند دانمارک و بریتانیا مستقر است را کامل کند. سامانه فوق برای مقابله با موشک‌های قاره پیمایی طراحی شده بود که توان پیمودن بیش از پنج هزار کیلومتر (۳۱۰۰ مایل) را داشتند. براساس این طرح قرار بود ۱۰ رهگیر ضد موشکی در لهستان و یک ایستگاه رادار بسیار قوی در جمهوری چک مستقر شوند. امریکا در نظر داشت لهستان را به موشک‌هایی مجهز کند که به سیستم‌های رادار در جمهوری چک مرتبط بودند و می‌توانستند اهداف را در ارتفاع بسیار بالا و از طریق «برخورد صرف» منفجر کنند. هزینه نهایی استقرار این تأسیسات در خاک اروپا بین یک میلیارد و 600 میلیون تا دو میلیارد و 500 میلیون دلار تخمین زده شده بود و قرار بود اولین گروه از رهگیرها در سال ۲۰۱۱ به بهره‌برداری برسند. همچنین واشنگتن قصد داشت در سال ۲۰۱۳ به صورت کامل از سامانه دفاع موشکی استفاده کند. علاوه بر این به فاصله چند هفته بعد از سفر دیک چنی، معاون وقت رئیس‌جمهور امریکا در سال ۲۰۰۸ به ترکیه، مسئولان این کشور اعلام کردند که ترکیه با ایجاد سپر دفاعی موشکی در خاک خود به شکل محدود موافقت خواهد کرد. براساس این برنامه نیز قرار بود سیستم راداری موسوم به X-Band در خاک ترکیه و در نزدیکی مرز با ایران نصب شود و نخستین سری از موشک‌های بازدارنده در جمهوری آذربایجان برپا شوند. ظاهراً سیستم راداری X-Band یک سیستم بسیار پیشرفته دفاع موشکی ا‌ست که قادر است هر جسم کوچک یا بزرگی را در آسمان شناسایی کرده و با هرگونه موشکی که به طرف اروپا شلیک می‌شود، بلافاصله مقابله کرده و آن را نابود کند. از سوی دیگر رژیم صهیونیستی نیز اعلام کرده تا سال ۲۰۱۵ سپر دفاعی موشکی خود در برابر حملات احتمالی ایران را تکمیل خواهد کرد. بر این اساس مقامات اسرائیلی امیدوارند سپر دفاع موشکی موسوم به «گنبد آهنین» که هدف از آن مقابله با حملات موشکی احتمالی ایران به اسرائیل است، تا سال ۲۰۱۵ تکمیل ‌شود. این سپر موشکی قرار است تا سال ۲۰۱۳ برای مقابله با موشک‌های با برد کوتاه تکمیل شده و سپس دو سال بعد به فناوری مقابله با موشک‌های دور برد مجهز شود. این در حالی است که رژیم صهیونیستی همواره در برابر موشک‌های کوتاه برد و دور برد آسیب‌پذیر بوده است. به‌عنوان نمونه اسرائیل در زمان حکومت صدام حسین، هدف موشک‌های اسکاد عراقی قرار گرفته بود. همچنین اسرائیل در جنگ 33 روزه سال ۲۰۰۶ نیز قادر به مقابله به شلیک موشک‌های کوتاه‌برد از سوی حزب‌الله نبود. از این‌رو تل‌آویو چندین سال است که به دنبال تکمیل برنامه سپر موشکی خود است تا بدین ترتیب بتواند با موشک‌هایی با برد 70 کیلومتر نیز مقابله کند. همچنین مسئولان اسرائیلی گفته‌اند که مراحل تکمیل این سپر دفاع موشکی پیشرفته به گونه‌ای برنامه‌ریزی شده که با تاریخ دستیابی احتمالی ایران به کلاهک هسته‌ای همخوانی داشته باشد. ظاهراً سپر دفاعی جدید اسرائیل مجهز به موشک‌های «آرو» است که پیش از این مراحل پیشرفت آن به شکل کاملاً محرمانه پیگیری می‌شد، ولی اکنون با توجه به شرایط حاکم، وزارت دفاع تشخیص داده است که می‌توان اطلاعاتی در این زمینه را به شکل عمومی منتشر کرد. فناوری موشک «آرو» تا سال ۲۰۱۴ یا ۲۰۱۵ تکمیل شده و انتظار می‌رود نخستین آزمایش جدی این موشک در سال ۲۰۱۱ صورت گیرد. هر موشک آرو بین دو تا سه میلیون دلار هزینه داشته و شیوه عمل آن به گونه‌ای است که موشک‌های شلیک شده به طرف اسرائیل را در لحظه شلیک، شناسایی کرده و آن را خارج از غلاف جوی کره زمین نابود خواهد کرد. در این بین، موشک «آ‌رو ۳» به گونه‌ای طراحی شده که بتواند با حملات موشکی هسته‌ای مقابله کرده و موشک حامل کلاهک اتمی را در فضا به گونه‌ای نابود کند که بقایای سمی آن نیز به کره زمین نرسد و خارج از جو از بین برود. علاوه بر تمام اینها، در مرزهای جنوبی ایران نیز شرایط از تفاوت چندانی با شمال و غرب برخوردار نیست و امریکا سعی دارد از جنوب نیز ایران را در محاصره سپرهای موشکی قرار دهد. بر این اساس در سال 1386، دولت بحرین اعلام کرد که برای تقویت امور دفاعی خود یک سیستم رادار جدید برای حفاظت از این کشور در مقابل حملات موشکی احتمالی ایجاد خواهد کرد. این سیستم رادار ‌٦/٤٣ میلیون دلاری قرار است توسط شرکت تسلیحاتی لاکهید مارتین به بحرین تحویل داده شود. اگرچه سیاستمداران بحرین به طور رسمی ایجاد این سپر دفاع موشکی در کشورشان را با مناقشه بر سر برنامه هسته‌ای ایران مرتبط نمی‌دانند، اما بر لزوم ایجاد این سپر دفاعی در بحرین تأکید دارند. این سیستم که می‌تواند هم یک موشک‌ و هم چندین موشک شلیک شده را هم‌زمان از بین ببرد به منظور حفاظت از بحرین در مقابل حملات به اهداف نظامی امریکا در این کشور ایجاد خواهد شد. زیرا ناوگان پنجم نیروی دریایی امریکا در بحرین مستقر است. از سوی دیگر به تازگی عربستان‌سعودی نیز خواستار برپایی سیستم دفاع موشکی در خاک خود شده است. در عین حال ریاض در یکی از سنگین‌‌‌ترین خریدهای نظامی تاریخ منطقه، ۳۲۰ میلیارد دلار برای خرید تجهیزات نظامی جدید از امریکا هزینه کرده که هدف از آن مقابله با ایران عنوان شده است.موضع روسیه در برابر سپر موشکیاز روز ۲۲ ژانویه 2007 که کاخ سفید اعلام کرد قصد دارد با استقرار سیستم رهگیر موشک در لهستان و تأسیسات راداری در جمهوری چک با تهدید موشکی کشورهایی نظیر ایران و کره شمالی مقابله کند، بحران نوینی در روابط روسیه و امریکا آغاز شد. بر این اساس مقامات روسیه، اعلام طرح امریکا مبنی بر استقرار مجموعه‌ای از موشک‌های بالستیک در لهستان و ایجاد یک پایگاه رادار در جمهوری چک برای مقابله با تهدید‌های احتمالی دولت‌های ایران و کره‌شمالی را به آغاز دور جدیدی از «رقابت تسلیحاتی» تعبیر کردند. همچنین روس‌ها استقرار سامانه دفاع موشکی امریکا در مرکز اروپا را به «دیوار برلین جدید» تشبیه نموده و به انتقادهای گسترده از آن پرداختند. در عین حال «ولادیمیر پوتین» رئیس‌جمهور وقت روسیه در اکتبر 2007 اعلام کرد که طرح سپر دفاعی امریکا می‌تواند به ایجاد وضعیتی مشابه بحران موشکی کوبا در دهه 1960 منجر شود. از آن زمان به بعد، موضعگیری و اظهارنظرهای مقامات روسی به گونه‌ای بود که بسیاری از کارشناسان را به تحلیل‌هایی مبتنی بر آغاز «جنگ سرد جدید» وا داشت.در این بین با روی کار آمدن اوباما، دولت امریکا سعی کرد روابط نامناسب و نزاع‌آمیز میان واشنگتن و مسکو را کاهش دهد. یکی از مهم‌‌ترین گام‌های اساسی که در این ارتباط برداشته شد، نامه محرمانه اوباما برای رئیس‌جمهوری روسیه بود. در آن نامه‌‌ محرمانه که به ادعای روزنامه امریکایی «نیویورک تایمز» در سوم مارس 2009 (13 اسفند 1387)، نگاشته شده بود، باراک اوباما به دیمیتری مدودف پیشنهاد داده بود که چنانچه دولت روسیه در متوقف کردن برنامه اتمی ایران به امریکا کمک کند، واشنگتن نیز برنامه گسترش سیستم دفاع ضدموشکی به اروپای شرقی را کنار خواهد گذاشت. در واقع استدلال اصلی این نامه بر همان ادعای دیرین امریکایی‌ها متکی بود که سامانه دفاع موشکی را سیستمی تدافعی در برابر حملات احتمالی ایران تلقی می‌کردند. بر این اساس در نامه رئیس‌جمهور امریکا به همتای روسی خود نیز چنین عنوان شده بود که اگر ایران از تلاش برای ساخت کلاهک هسته‌ای و موشک‌های قاره‌پیما دست بردارد، ایالات متحده نیز نیازی به تداوم برنامه استقرار سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا احساس نخواهد کرد.به هر حال دولت اوباما در 17 سپتامبر سال 2009، طرح استقرار سامانه دفاع موشکی را در کشورهای لهستان و چک لغو کرد. با توجه به اینکه طرح استقرار سامانه دفاع موشکی امریکا در شرق اروپا از سوی روس‌ها به‌عنوان تهدید امنیت ملی قلمداد شده بود و آنها را به واکنش‌های متعددی وا داشته بود، بنابراین اقدام جدید واشنگتن توانست تا حد زیادی روابط سرد میان دو طرف را بهبود بخشد و حساسیت‌های موجود در روسیه را برطرف سازد، البته این پایان کار سپر دفاع موشکی نبود، زیرا اوباما هنگام اعلام قصد امریکا مبنی بر صرفنظر کردن از این طرح، از طرح جدیدی خبر داد که هم از سیستم مقرون به‌صرفه‌تر و فناوری‌های پیشرفته‌تری نسبت به سامانه دفاع سپر موشکی برخوردار است و هم منافع روسیه را نیز در نظر خواهد گرفت. در واقع امریکایی‌ها نه تنها از ایجاد یک سپر دفاع موشکی در شرق اروپا صرفنظر نکردند، بلکه تأکید کردند که قصد دارند آن را در شکل و شمایلی جدیدتر و احتمالا در کشوری دیگر مستقر کنند.ترکیه و سپر دفاع موشکیاز زمان پیشنهاد ایالات متحده در نشست سازمان پیمان آتلانتیک شمالی(ناتو) در بروکسل، مبنی بر استقرار سپر دفاعی موشکی در خاک ترکیه، بحث و جدل‌های زیادی در این خصوص به پا شده است. زیرا به نظر می‌رسد دولت ترکیه بر سر دوراهی تصمیم‌گیری برای پیوستن به سپر موشکی قرار گرفته است. زیرا آنکارا نگران تأثیرات منفی این امر بر روابط رو به گسترش خود با ایران و روسیه است. این در حالی است که رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه اخیراً کوشیده تا روابط کشورش را با کشورهای منطقه به‌ویژه با ایران تقویت کند. همین امر باعث شده تا گمانه‌زنی‌ها در مورد دور شدن ترکیه از حلقه هم‌پیمانان غربی افزایش بیابد. از این رو ترکیه برای استقرار این سامانه دفاعی در خاک کشور خود، شروطی را تعیین کرده است. این شروط عبارتند از:1- طرح سپر دفاع موشکی علیه هیچ یک از همسایگان ترکیه تهدید‌آمیز نباشد؛2- همه حریم هوایی ترکیه را در بر بگیرد و تنها مخصوص استقرار در مرز ایران نباشد؛3- آنکارا در سیستم فرماندهی طرح مشارکت داشته باشد؛4- طرح به شدت کنترل شود و اطلاعات این سیستم به کشورهای غیرعضو ناتو به ویژه اسرائیل درز نکند.در حال حاضر ظاهراً درخواست ترکیه مبنی بر اعلان نشدن ایران به‌عنوان کشور مورد هدف سیستم دفاع موشکی و همچنین عدم ارائه اطلاعات به دست آمده از طریق این سیستم به رژیم صهیونیستی، از جانب مقامات واشنگتن پذیرفته شده است. با این حال هنوز تردیدهای جدی درخصوص پوشش دادن همه خاک ترکیه از سوی این طرح و همچنین حضور مستقیم آنکارا در سیستم فرماندهی آن وجود دارد. از این رو آنکارا می‌کوشد راهی پیدا کند تا تأثیری که پاسخ مثبت ترکیه به این طرح بر روابط این کشور با همسایگان و به ویژه با تهران می‌گذارد، به حداقل برسد.ناتو و تصمیمات نشست لیسبونشامگاه 26 نوامبر 2010، رهبران ۲۸ کشور عضو ناتو استراتژی جدید این اتحادیه تحت عنوان «نقشه راه ناتو برای ۱۰ سال آینده» را تصویب کردند. نقشه راه جدید، به نیروهای این اتحادیه اجازه می‌دهد فراتر از مرزهای اروپا عمل کنند و با تهدیدهای تروریستی و حملات اینترنتی مقابله کنند. علاوه بر این، نشست دو روزه اعضای ناتو در لیسبون پایتخت پرتغال، در حالی به پایان رسید که از مهم‌‌ترین توافقات این گردهمایی می‌توان به طرح جدید ایجاد سپر دفاع موشکی برای مقابله با حملات موشکی و استراتژی خروج نیروهای ناتو از افغانستان در سال ۲۰۱۴ میلادی اشاره کرد. همچنین رهبران ناتو از روسیه دعوت کردند تا به طرح سپردفاع موشکی این سازمان بپیوندد. از سوی دیگر دیمیتری مدودف، رئیس‌جمهوری روسیه نیز موافقت کرد که کارشناسانی را برای حضور در طرح ایجاد این سپر اعزام کند. اگرچه هنوز روسیه اعلام نکرده که به طور کامل به این طرح خواهد پیوست یا خیر، اما به نظر می‌رسد روس‌ها در برابر تصویب پیمان جدید جلوگیری از گسترش تسلیحات اتمی موسوم به «استارت ۲» در مجلس قانونگذاری امریکا، حاضر به پذیرش طرح جدید سپر دفاع موشکی در شرق اروپا باشند.در مجموع به نظر می‌رسد دولت اوباما سرانجام توانسته تا حدودی روسیه را به این موضوع متقاعد کند که این طرح با هدف ضربه زدن به امنیت روسیه ایجاد نمی‌شود. همچنین باید توجه داشت که تاکنون موضوع طرح سپر دفاع موشکی، مهم‌‌ترین مناقشه در روابط روسیه- ناتو بود. از این‌رو چنانچه دو طرف در این مسیر بتوانند اختلافاتشان را حل کنند و رو به جلو گام بردارند، تغییر چشمگیری در روابط روسیه- ناتو ایجاد خواهد شد. شایان به ذکر است که طرح جدید سپر دفاع موشکی، سامانه دفاع موشکی امریکا و اروپا را به یکدیگر مرتبط می‌کند تا تمامی ۲۸ کشور عضو پیمان آتلانتیک شمالی، در برابر خطر اصابت موشک‌های دوربرد از سوی کشورهای خاورمیانه محافظت شوند. اگرچه ترکیه از اعضای ناتو خواسته بود تا در اسناد رسمی مربوط به این طرح از ایران به‌عنوان کشور تهدید‌کننده نام برده نشود، با این حال نیکولا سرکوزی، رئیس‌جمهوری فرانسه اعلام کرد که هدف ناتو از ایجاد سپر دفاع موشکی، مقابله با تهدید از سوی ایران است.دورنمای سپرهای موشکیبی‌شک هدف نهایی ایالات متحده از استقرار سپرهای موشکی در نزدیکی ایران، حفظ امنیت اسرائیل است. با این حال به نظر می‌رسد به‌رغم تلاش‌های ایالات متحده برای در محاصره قرار دادن جمهوری اسلامی ایران به وسیله سپرهای موشکی، اکثر این طرح‌ها به دلایل زیر با شکست مواجه خواهند شد:1- آینده ناتو مبهم و فعالیت‌های این پیمان امنیتی با چالش‌هایی همچون کمبود بودجه و کاهش نفوذ و سطح تأثیرگذاری مواجه است.2- کشورهای مختلف از در اختیار قرار دادن پایگاه نظامی به امریکا اکراه دارند، زیرا عملاً پایگاه‌های مورد استفاده توسط کشور مهاجم، خاک آن کشور محسوب شده و به‌عنوان هدف تلقی خواهند شد.3- به‌رغم آنکه تمام تلاش‌های امریکا برای حفظ امنیت اسرائیل در منطقه صورت می‌گیرد، با این حال باید توجه داشت که رژیم صهیونیستی با چالش‌های امنیتی بی‌شماری مواجه است که اکثر آنها با ایجاد و استقرار سپر دفاع موشکی از بین نخواهند رفت.4- اگرچه اجلاس رهبران ناتو در لیسبون، فرصتی برای این اتحادیه بود که خود را با چالش‌های امنیتی جدید در قرن بیست و یکم سازگار کند، با این حال به نظر می‌رسد تصویر ناتو از جهان همچنان در زیر سایه جنگ سرد قرار دارد. زیرا در شرایطی که شکل و ماهیت تهدیدات تغییر کرده‌اند، کشورهای عضو ناتو و به خصوص امریکا همچنان در پی آن هستند که به واسطه مناسبات نظامی، جهان را اداره کنند.5- جمهوری اسلامی ایران به فناوری پیشرفته حفاظت از خاک خود مجهز است و می‌تواند برای مقابله به مثل، به استقرار سامانه دفاع موشکی در سراسر کشور بپردازد.