به بهانه فرارسیدن موسم حج و برگزاری نمایشگاه عکس منوچهر یگانه‌دوست

از کوچه بنی‌هاشم تا خانه خدا

با فرارسیدن ماه ذیحجه، بوی حج و زیارت خانه خدا به مشام می‌رسد و حاجی‌ها بار سفر خود را می‌بندند تا رسم بندگی را اجابت کنند. دراین راستا و به مناسبت فرارسیدن موسم حج نمایشگاه عکس «خانه خدا» با آثاری از منوچهر یگانه‌دوست که مربوط به دهه ۴۰ تا ۵۰ شمسی است، در موزه هنرهای معاصر فلسطین برپا شده است. عکس‌های به نمایش درآمده در نمایشگاه «خانه خدا» حاصل دو‌دهه عکسبرداری از مکه معظمه، شهر مدینه و اطراف آن است. وی در این مجموعه عکس سعی کرده، روایتگر عشق و علاقه مردم به خانه خدا باشد و آنچه که در گذشته جریان داشت را به نمایش گذاشته است. این عکس‌ها با دوربین رول فلکس از زوایای مختلف مکه و مدینه گرفته شده‌اند. در این آثار زندگی، آداب و رسوم، حرکت زوار، بناها، ساخت و ساز، حجاج کشورهای مختلف جهان و... به تصویرکشیده شده‌ که به گفته منوچهر یگانه دوست، بیشتر این عکس‌ها به صورت رپورتاژ بوده‌اند. یگانه‌دوست درخصوص حال و هوای عکس‌هایش می‌گوید: در آن سال‌ها شرایط متفاوتی بر مراسم حج و زوار حکمفرما بود. در بسیاری از مواقع پیش می‌آمد که زوار برای اقامت خود هتل یا اتاق پیدا نمی‌کردند و مجبور بودند که در خیابان‌ها، کوه، گوشه و کنار شهر اتراق کنند. از این‌رو با خود اندیشیدم که بهتر است این تصاویر را ثبت و منتشر کنم. وی به استقبال حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و خانه عکاسان از این طرح و چاپ عکس‌هایش اشاره می‌کند و می‌افزاید: تاکنون چهار نمایشگاه برگزار کرده‌ام که از آن جمله می‌توانم به نمایشگاه بین‌المللی تهران، نمایشگاه حج در خانه عکاسان ایران و موزه فلسطین و... اشاره کنم. اگر گشتی در این نمایشگاه بزنیم شاهد مکه و مدینه‌ای خواهیم بود که بسیار متفاوت از آن چیزی است که امروز با آن روبه‌رو می‌شویم. ساخت و سازها، کوچه بنی‌هاشم، قبرستان بقیع، کوه احد و... را می‌بینیم. نکته قابل توجه آن است که بسیاری از این تصاویر تکرار نشدنی هستند، چراکه برخی از این اماکن مانند کوچه بنی‌هاشم به دلیل گسترس صحن مسجدالنبی دیگر وجود ندارند. عکس‌هایی از منا و چادرهای فراوانی که تا دامنه کوه ادامه دارند، منبع‌های آب آشامیدنی، رمی جمرات که امروزه در چند طبقه ساخته شده و دیگر آن چیزی که در عکس‌هایی که در این نمایشگاه می‌بینیم نیست، حجاج ایرانی با چادر و تنپوش سفید که از روزنامه به جای سایه بان استفاده کرده‌اند، صفا و مروه، نمایی باور نکردنی از شهر مکه که ساختمان‌هایی را نشان می‌دهد که امروزه وجود خارجی ندارند، ورود حجاج به فرودگاه مهرآباد و چمدان‌های قدیمی که همه شکل هم هستند و هر بیننده‌ای را به یاد سفری که در گذشته داشته می‌اندازند و تصویر کعبه از درون قاب‌های شمسه که امروزه در بسیاری از عکس‌های عکاسان تکرار می‌شود همگی تصاویری هستند که هر بیننده‌ای را لحظاتی در جلوی خود نگه می‌دارند و به تأمل وا می‌دارند. احمد نصیرپور که یکی از عکاسان پیشکسوت و از دوستان یگانه دوست است معتقد است :تمرکز در انتخاب سوژه‌ها و درعین حال سادگی خاصی که این عکس‌ها دارند بیننده را به خود جذب می‌کنند. عکس‌ها فاقد فرم گرافیکی پیچیده هستند و مستندگرایی براساس حضور آدمها صورت گرفته است. در این میان یگانه‌دوست از جلب گردشگر به عنوان یکی دیگر از دلایل عکاسی خود یاد می‌کند و می‌گوید: در آن زمان به دلیل عدم گستردگی رسانه‌های جمعی بسیاری از مردم از بزرگی و چگونگی مراسم حج اطلاعات کافی نداشتند از این‌رو برآن شدم تا از طریق عکس این اطلاعات را در اختیار عموم مردم قرار دهم. عکاسی از زاویه‌ای دیگریکی از خاصیت‌های عکاسی آن است که هر عکسی که گرفته می‌شود بیانگر دید و نگاه عکاس خود به آن موضوع است، از این‌رو انعکاس خلاقانه و داشتن نگاهی نو به موضوع موردنظر از اهمیت بالایی برخوردار است. یگانه‌دوست می‌گوید: مردم عادت کرده‌اند تنها به راه خود نگاه کنند و در بیشتر مواقع چشمشان پایین را می‌بیند و تنها به دیدن جلوی پایشان بسنده می‌کنند این در حالی است که یک عکاس به بالا نگاه می‌کند. عکاسی موفق خواهد بود که نقطه نظرات دوربین و آنچه را که دیگران نمی‌بینند و از کنار آن عبور می‌کنند را ببیند و آن را ثبت کند، چراکه دیگران آنچه را که در حاشیه اتفاق می‌افتد نمی‌بینند و تنها در گرو آنچه هستند که در جلوی چشمشان در حال وقوع است. جور دیگر دیدن‌ها را در زوایایی که وی برای عکاسی خود انتخاب کرده می‌توان دید. کوهی از دمپایی که در مسیر صفا و مروه از پای زوار درآمده، بازسازی و به روز شدن هر ساله مکه و مدینه مانند تونل‌ها، مقام ابراهیم، رواق‌های مدینه، عکاسی از سوژه‌هایی مانند پیرمردی رنجور و سن بالا درحال احرام، پیرزن‌ها و کودکان در مراسم حج و... تصاویری هستند که ما را با نگاه یگانه‌دوست آشنا می‌کنند. حضور جمعیت و نشان دادن چهره افراد یکی از دلمشغولی‌های یگانه‌دوست است که همواره در عکس‌های او تکرار می‌شود. گویی عکاس سعی درنشان دادن حالت روحی افرادی دارد که سوژه‌های عکسش را تشکیل می‌دهند. امروزه بسیاری از عکاسان در پی عکاسی از زوایایی هستند که عکاسان در گذشته به آنها نگریسته‌اند، از این رو عکس‌های بسیاری از گذشته و حال یک مکان گرفته شده و به نمایش درآمده است. این تلاش‌ها همگی در جهت مستند نگاری و ثبت گذر تاریخ در خاطره‌ها انجام می‌شود. دیدن و تماشای این عکس‌ها ما را به زمانی می‌برد که در آن حضور نداشتیم و از طریق این تصاویر می‌توان در زمان سفر کرد. یگانه‌دوست به مستند بودن عکس‌هایش اشاره می‌کند و می‌گوید: این عکس‌ها از زاویه‌ای گرفته شده‌اند که حرکت زوار، نماز خواندن، سخنرانی‌ها و بازدید مقامات را نشان می‌دهد برای همین خبری و مستند هستند. وی درخصوص نحوه عکاسی از مراسم حج می‌گوید: همیشه سعی می‌کنم در آثارم بعد معماری، زاویه دید، افق و جهت نور را درنظر بگیرم، اما یکی از نکاتی که در چنین فضاهایی وجود دارد، این است که گاهی یک موضوع به دل شما می‌نشیند و دوست دارید عکاسی کنید. در عکاسی از خانه خدا هم همین است. نصیرپور درخصوص حس و حالی که در عکس‌های نمایشگاه «خانه خدا» وجود دارد می‌گوید: برای عکاسی این نوع فضاها چه برای مأموریت کاری انجام شود چه برای مجموعه شخصی، عکاس باید عشق، حس، درونگرایی و معنویت خاصی داشته باشد تا بتواند عکس‌های اینچنینی بگیرد. به اعتقاد وی به هر عکسی که بنگریم بخشی از شخصیت عکاس را می‌یابیم. یگانه دوست می‌افزاید: یک عکاس هنگامی که به حج می‌رود و می‌خواهد از مراسم آن عکاسی کند در مرحله اول عکس‌های خبری می‌گیرد و بعد از آن به کار هنری و معنوی و بخش حاشیه‌ای می‌پردازد و پس از پایان کار به تفکیک عکس‌ها و انتخاب سوژه‌های مورد نظر خود می‌پردازد. در بسیاری از مواقع، سفارشات و جنبه‌های مختلف کاری در عکاسی یک عکاس تأثیر دارد. وی عکس‌های بسیاری از حاشیه مراسم حج در آن سال‌ها دارد و معتقد است: از خانه خدا و زواری که به دور آن در حرکت هستند می‌توان در هر زمانی عکاسی کرد، ولی آنچه در حاشیه این مراسم اتفاق می‌افتد چیزی است که تکرار نشدنی است و من سعی کرده‌ام آنها را ثبت کنم. سوار شدن مردم در کامیون، استفاده از چوب و جارو به عنوان علامتی که گروه را راهنمایی می‌کند، به کول گرفتن بار و توشه راه توسط زوار و گره زدن آن توسط پارچه‌ای به دور کمر و دوش خود و... اتفاقاتی نیستند که بتوان نمونه آن را در زمان حال دید، بلکه می‌توان تصاویر آن را در نمایشگاه‌هایی که به این منظور برگزار می‌شوند مشاهده کرد. اینها زوایایی هستند که یگانه دوست بر دیده شدنشان توسط عکاس تأکید می‌کند. حال و هوای عکسعکس حرکت حجاج به طرف منا و عرفات در خیابان‌هایی که بسته است و ترافیک سنگینی در آن وجود دارد، تصویری است که یگانه دوست به آن علاقه ویژه‌ای نشان می‌دهد و می‌گوید: این عکسی است که قسمتی از زمان را ثبت کرده و دیگر قابل تکرار نیست. وی به عکسی که روی دعوتنامه این نمایشگاه چاپ شده و خانه خدا را از زاویه‌ای روی رواق نشان می‌دهد اشاره می‌کند و می‌گوید: این عکس را در سال 57 گرفتم. در آن روز به بالای رواق رفتم تا بتوانم با دوربین خود تصویری را ثبت کنم که گویای تمام آنچه باشد که در حال وقوع است. این عکاس می‌افزاید: کار یک عکاس از کار یک فیلمبردار سخت‌تر است؛ چراکه فیلمبردار می‌تواند با حرکت دوربین خود زوایای مختلفی را به بیننده نشان دهد، ولی یک عکاس باید با یک فریم عکس تمام زوایای موردنظر را ثبت کند و موضوع موردنظر را تصویر کند. این نمایشگاه بخشی از تاریخ است که با دیدن هر یک از عکس‌هایش برگی از آن را ورق می‌زنیم. هنگامی که از کنار آنها رد می‌شویم و با دقت به المان‌هایی که در تصویر وجود دارند، می‌نگریم برخی اشیای ساده نظر بیننده را جلب می‌کنند. در عکس کعبه از زاویه‌ای عکاسی شده که زوار به نرده‌ها تکیه داده‌اند و نظاره‌گر مراسم حج هستند و آنچه بیننده را جلب می‌کند وجود پنکه پایه دار بلندی است که احتمالاً برای خنک کردن زوار در آنجا قرار داده شده است در حالی که امروزه پنکه‌های سقفی وجود دارند. به عقیده یگانه‌دوست، بیشتر عکاسان ما به هنگام عکاسی از حج و مراسم آن، بیشترین توجهشان به کعبه و نشان دادن حرکت به دور آن است مگر آنکه موضوع به‌خصوصی را برای برگزاری نمایشگاه در ذهن داشته باشند. در غیر این صورت عکاسان ما به اتفاقاتی که در حاشیه این مراسم می‌افتد، توجه نمی‌کنند و بیشتر عکس‌ها تکراری شده است. یگانه‌دوست همچنین از اهدای عکس‌هایش به سازمان حج و زیارت سخن می‌گوید و تصریح می‌کند: چون مکان مناسبی برای آرشیو آثارم نداشتم، مقدار زیادی از عکس‌هایم را به سازمان حج و زیارت اهدا کردم تا از سالم ماندن آنها مطمئن باشم. پیشکسوتان را ارج نهیمنصیرپور درخصوص یگانه‌دوست و عکس‌هایش می‌گوید: امثال یگانه دوست، افرادی هستند که نباید فراموش شوند بلکه باید به آنها بها داده شود و این امکان برایشان ایجاد شود تا تجربیات خود را به جوانان انتقال دهند. وی می‌افزاید: باعث تأسف است که آثار این پیشکسوتان در معرض دید عموم قرار نگیرد. این عضو هیئت‌مدیره انجمن عکاسان مطبوعات ایران به عکس‌های نمایش داده شده، اشاره می‌کند و می‌گوید: هنگامی که این عکس‌ها را می‌بینیم، شاهد نوعی پختگی خاص در کار عکاس هستیم و می‌توان مشاهده کرد که عکاس پروسه و راهی طولانی را برای رسیدن به این پختگی طی کرده و دارای قالبی خاص در عکاسی شده است. وی می‌افزاید: این عکس‌ها با دوربین‌هایی گرفته شده است که در هر رول فیلم آن 12 فریم عکس دارد از این‌رو عکاس باید در انتخاب سوژه و زاویه دوربین دقت بسیار می‌کرد تا عکس‌های خروجی مناسبی را به‌دست می‌آورد. این درحالی است که امروزه عکاسان ما با استفاده از دوربین‌های دیجیتال قادر هستند عکس‌های فراوانی بگیرند که گاه با سهل‌انگاری انجام می‌شود و گاه در میان 500 عکس گرفته شده 5 عکس خروجی پیدا می‌شود. نصیرپور معتقد است: عکاسی تلفیقی از تکنیک و هنر است و عکاسان جوان بیشتر نوآوری می‌کنند تا آنکه خلاقیت داشته باشند و از قالب‌های هنری بهره بجویند. در نمایشگاه «خانه خدا» بیش از 40 عکس 70×70 به نمایش درآمده که از میان عکس‌های مجموعه‌ای که شامل بیش از 400 قطعه عکس از مراسم حج است، توسط کارشناسان انتخاب و به روی دیوار رفته است و تا ۱۳ آذر پذیرای علاقه‌مندان خواهد بود.