نگاهی به تاریخچه شکل‌گیری سازمان اوپک

مجمع نفت‌خیزان عمده جهان

روزهای دهم تا چهاردهم سپتامبر، سالگرد تأسیس بزرگ‌ترین سازمان نفتی جهان محسوب می‌شود. در چنین روزهایی در سال ۱۹۶۰، رهبران ایران، عراق، کویت، عربستان‌سعودی و ونزوئلا در بغداد گردهم آمدند. این گردهمایی چهار روزه، به تشکیل «سازمان کشورهای تولیدکننده نفت (Organisation of Petroleum Countries) انجامید. این سازمان که به اختصار اوپک (Opec) نامیده می‌شود، در پنج دهه گذشته نقشی ویژه در تحولات اقتصادی و سیاسی جهان داشته است. سازمان کشورهای صادرکننده نفت که با پیشنهاد پرز آلفونسو وزیر نفت وقت ونزوئلا و به دنبال تلاش‌های طولانی کشورهای صادرکننده نفت به وجود آمد، به دلایل خاصی شکل گرفت که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: 1- ایجاد سیاست قیمت‌گذاری مشترک، 2- حفظ ذخایر نفت، 3- حفظ امنیت نفت حمل و نقل شده. اعضای اولیه اوپک کشورهای عراق، عربستان‌سعودی، ونزوئلا، ایران و کویت بودند و کشورهای الجزایر، امارات، لیبی، نیجریه، اندونزی، اکوادور و گابون نیز در مرور زمان به سازمان پیوستند. عضویت ناظر قطر نیز در این مدت تبدیل به عضویت اصلی شد. پس از مدتی، یعنی در اواخر دهه 1980 دو کشور اکوادور و گابون از اوپک جدا شدند. همه این تغییرات به سمتی پیش رفت که از آغاز دهه 1990 تاکنون اعضای آن در عدد 11 ثابت بماند. رهبران چهار کشوری که بیشتر آنها در گذشته جزو مستعمرات قدرت‌های غربی به حساب می‌آمدند، معتقد بودند که در بازار جهانی نفت، قیمت نفت‌خام از سوی کنسرن‌های غربی به صورت غیرعادلانه تعیین می‌شود و باید برای مقابله با این سیاست دست به کار شد. هدف اوپک این نبود که بهای نفت را در بازارهای جهانی بالا ببرد، بلکه اعضای آن می‌خواستند با استفاده از قانون عرضه و تقاضا و اثرگذاری بر آن، سهم خود را از درآمد نفت به حدی برسانند که بتوانند اقتصاد ملی خود را در مسیر توسعه هدایت کنند. از این رو تنها سیاست اوپک در ۵۰ سال گذشته این بوده که تولید نفت را، در حد تأمین نیاز بازار و جلوگیری از افزایش بی‌رویه عرضه نسبت به تقاضا کنترل کند. برای اجرای همین سیاست است که رهبران اوپک هر‌سال دوبار در وین گردهم می‌آیند. در این نشست‌ها، وضعیت بازار بررسی و سقف تولید اوپک تعیین می‌شود. هریک از کشورهای عضو، نسبت به میزان ذخایر و توان تولید خود، سهم معینی از میزان تولید تعیین شده دارند و مجاز نیستند بیش از آن در اختیار بازار قرار دهند. به این ترتیب است که اوپک نقش خود را در ایجاد توازن میان عرضه و تقاضا ایفا می‌کند. در میان کشورهای عضو اوپک، ونزوئلا به‌عنوان اولین کشوری که به ملی‌سازی صنعت نفت خود روی آورد، داعیه‌دار رهبری معنوی این سازمان است. این کشور، یکی از تأمین‌کنندگان اصلی نفت ایالات متحده به شمار می‌رود و در عین حال از تأثیرگذارترین کشورها در اوپک نیز محسوب می‌گردد. از سوی دیگر در حال حاضر می‌توان عربستان را تأثیرگذارترین کشور در عرصه نفت اوپک و حتی جهان خواند. این کشور غنی‌ترین کشور نفت‌خیز جهان و دارای بیشترین صادرات این ماده است. از این رو دو کشور عربستان و ونزوئلا دو عضو عمده اوپک محسوب می‌گردند که در این میان، عربستان رهبری معنوی گروه کشورهای عرب اوپک را نیز بر عهده دارد. در مجموع اوپک دربرگیرنده مجموعه‌ای بسیار متنوع از کشورهاست. در میان این کشورها عدم وحدتی درونی و ساختاری، تفاوت عقاید و ایدئولوژی‌های اعضا، وجود دسته‌بندی‌های متعدد و تفاوت‌های فاحش اقتصادی دیده می‌شود، به طوری که بالاترین و پایین‌ترین سطوح درآمد سرانه در دنیا، در میان این 11 کشور قرار گرفته‌اند. درآمد سرانه ۳۲هزار دلاری قطر به عنوان یکی از اعضای اوپک بیش از یکصد برابر درآمد سرانه عضو دیگر این سازمان (نیجریه) با 300 دلار درآمد سرانه است، بنابراین تنها عاملی که باعث دوام اوپک شده است، همان وحدت منافع است.