ایرانیان یاران دیرین همای رحمت

حسین اصغری - آنچه می‌خوانید نوشته‌ای کوتاه از ارادات و محبت دیرینه میان ایرانیان و امیرمومنان (ع) است، اولین ارتباط ایرانیان با مولای متقیان (ع)، رنگی از عدالت علوی داشت و این برای ایرانیان ظلمت دیده و ظلم کشیده امیدی برای زندگی انسان مدار و عدالت‌محور بود. نویسنده در این نوشته تنها توانسته است نقاط آغازین این ارتباط دیرین را نشانه‌گذاری کند و امیدوار است در زمانی دیگر، خود یا دیگران بتوانند به ارتباط فطری و تاریخی میان امیرمومنان (ع) و ایرانیان به صورتی کامل‌تر بپردازد. ‌اولین دیدار ایرانیان با حضرت علی (ع) در سال دهم هجری در یمن بود، در این سال پیامبر گرامی‌اسلام (ص)، علی (ع) را به یمن فرستاد تا امور آن منطقه را سامان بخشد. در آن زمان، در یمن طبقه‌ای وجود داشت که اعراب به آنها «الابناء» و گاه «بنی‌الاحرار» می‌گفتند. آنان در جامعه یمن از جایگاه خاصی برخوردار بودند و همواره به آزادگی و شرافت شناخته می‌شدند. این افراد ایرانی نژادهایی بودند که اجدادشان از جانب خسرو انوشیروان برای یاری مردم یمن اعزام شده بودند و آنان پس از درهم شکستن حبشی‌های مهاجم در همان جا منزل کردند. سال‌ها بعد بر اثر آمیزش آنان با ساکنان بومی‌عرب، نسلی پدیدار شد که به «الابناء» یا «بنی الاحرار» به معنای «فرزندان ایرانیان » یا «پسران آزادگان » شهرت یافتند. حضور امام علی (ع) در یمن در سال دهم هجری، این امکان را در اختیار الابناء ایرانی‌نژاد قرار داد تا از نزدیک با سیره و شیوه ایشان آشنا شده و از همان جا دوستی و محبت او را در دل‌های خویش جای دهند. الابناء پس از آشنایی با امام علی ‌(ع) اسلام آورده و فیروز را به نمایندگی از خود به نزد رسول اکرم فرستادند. فتح ایران و پیدایش طبقه موالیبا شروع فتوحات در زمان خلافت ابوبکر، کرانه‌های جغرافیای اسلام، به سمت شرق ، شمال و غرب گسترش یافت. در مدتی اندک ایران، شام و مصر فتح شدند. فتح ایران تقریباً در خلال دهه 12 تا 22 هـ. ق، تکمیل شد. نخستین پیروزی قاطع در برابر ایرانیان در اوایل خلافت عمر در سال 16 هـ‌‌‌ ‌. ق در قادسیه صورت پذیرفت. امام علی(ع) نیز از آغاز طراحی این عملیات بزرگ در مدینه، در جریان قرار گرفته بود. به گفته طبری و براساس خطبه 145 نهج البلاغه، آن حضرت پیشنهادهای سودمندی را نیز در این باره به خلیفه دوم عرضه کرد. دفاع امام علی (ع)‌از حمرااعراب، ایرانیان ساکن کوفه و بصره را به نام‌های چندی از جمله «موالی »، «بنی عم »، «زط »، «سیابجه »، «اسواران » و «حمرا» می‌خواندند. در نظام مالی که عمر و سپس عثمان اعمال می‌کردند، معمولا حقوق و عطایای موالی ایرانی پایین تر از اعراب بود. از این رو وقتی که ایرانیان در دوران خلافت امام علی(ع) از حقوق و عطایایی برخوردار شدند، جمعی از سران و اشراف کوفه از جمله اشعث بن قیس کندی، در برابر آن حضرت زبان به اعتراض گشودند که از چه روی ما را مغلوب این حمرا ساخته‌ای؟ (لماذا غلبتنا هذه الحمراء؟) آن حضرت که پیوسته عدالت و انسان دوستی را وجه همت خویش داشت، بر این باور بود که تعلق به نژادعرب نمی‌تواند به عنوان یک امتیاز برای ایشان به حساب آید. به همین جهت با صراحت در برابر این فشارها ایستادگی می‌کرد و هرگز به خواسته‌های غیر منصفانه ایشان وقعی نمی‌نهاد. جنگ جمل و حمایت ایرانیان از امام علی(ع)چنان که گفته آمد در دهه سوم و چهارم هـ. ق (سال‌های 20 تا 40) بسیاری از ایرانیان در بصره و کوفه سکنا گزیده بودند. آنان تعدادی مهاجر و عده‌ای دیگر، از ساکنان اصیل و قدیمی‌ همین منطقه بودند. بصره و کوفه تا پیش از فتوحات بخش غربی ایران محسوب می‌شد. از جمله این ساکنان قدیمی‌این دو شهر، طوایفی موسوم به زط و سیابجه بودند که همواره به عنوان بخش مهم از اسواران یعنی نیروهای آزموده و مجرب دوران ساسانیان به حساب می‌آمدند. این زطها و سیابجه در سال 36 هـ . ق در جریان جنگ جمل در اطراف بصره با سپاهیان اصحاب جمل مقابله کردند و کار را بر عایشه، طلحه و زبیر سخت نمودند.با تسخیر بصره توسط جملیان، زطها و سیابجه در کوفه به سپاه امام علی (ع) پیوستند و تا پیروزی کامل در برابر ناکثین، در رکاب حضرتش نبرد کردند. آن حضرت که نظاره‌گر فداکاری‌های بی‌شائبه و خالصانه ایرانیان حاضر در سپاهش بود، همواره در چهره آنان مردمانی نجیب و آزاده را مشاهده می‌کرد که می‌تواند از یاری جدی ایشان در راه بسط عدالت و دفع بیداد و ریشه کن کردن فتنه ریشه دار منافقان و بنی‌امیه، بهره‌مند شود. از این رو، با ارسال نامه‌هایی به عاملان خود در همدان و آذربایجان نیروهای ایرانی را برای مقابله با معاویه در جنگ صفین، به یاری خود طلبید. هدایای ایرانیان به امام علی (ع)در زمانی که امام علی (ع) در کوفه بودند، به رسم سابق شماری از ایرانیان نزد آن حضرت آمدند تا هدایایی تقدیم دارند. وقتی ایرانیان هدایای خود را نزد حضرت آوردند، برای آنکه ‌خاطر آنان مکدر نشود، هدایا را پذیرفتند؛ اما دستور دادند، مقابل قیمت آن هدایا، از میزان خراج آنان کسر شود. همچنین به هنگامی‌که آن حضرت به عزم صفین از شهر انبار می‌گذشتند دهقانان، به همراه دیگر مردم به دنبال امام علی علیه السلام راه افتاده دوان دوان ایشان را مشایعت می‌کردند. امام علی علیه السلام آنان را از این کار منع فرمودند. آنگاه دهقانان پیش کشی‌های خود را اهدا کردند. آن حضرت هدایا را تنها بدان شرط قبول نمودند که قیمت آنها را حساب کرده و به ایشان بپردازند. این نظام عادلانه که از جانب امام علی‌(ع) اعمال گردید، توجه عمیق‌تر ایرانیان را به شخصیت عدالت‌جوی و انسانی‌اش بیش از پیش جلب نمود و طبعاً به دنبال آن عشق و محبتی ژرف را در اعماق روح و جان ایرانی ایجاد کرد. عشقی که در طول قرون متمادی، هرگز خاموش نگشت و ولای اهل بیت را در این سرزمین به صورت بخشی اساسی و تفکیک ناپذیر از فرهنگ ایرانیان، درآورد.