بیلبوردهای تبلیغاتی چندین شهر امریکا را تصاویری پوشانده بود که مشخص نبود چیست. سر جوانی با موهای کوتاه در حالت افقی همین. روی تصویر تنها یک کله به چشم میخورد. سرباز. آیا این یکی از همان آگهیهای مشهور جذب سرباز برای ارتش امریکا نیست؟ شاید هم یک تبلیغ پوشاک با استفاده از مانکنهای خوش قیافه است؟
خالق این تصاویر، سوزان آپتون نام دارد. او در حقیقت با این شیوه بدیع میخواست تأثیر جنگ را روی اشخاصی نشان دهد. به گفته آپتون «بیلبوردها پروژه هنری ساده بودند. تصاویر در حقیقت جنبه تجاری تابلوها را تحت الشعاع قرار دادند. در اینجا تصویر و کله با هم همدست شده بودند. او بخشی از این تابلوها را در متروی واشنگتن به نمایش گذاشت تا از این طریق جهان هنر را به بیرون از نمایشگاهها بکشاند و تصاویر را به شکلی عمومیتر نمایش دهد:« ما با مردمی که از کنار تابلوها میگذشتند، صحبت میکردیم. تصویر بسیار ساده و همراه با تنها یک کله بود، اما مردم به شیوهای خلاقانه با آن برخورد میکردند و هر کس برداشتی داشت. مردم واکنشهای متفاوتی داشتند و به این ترتیب گفتوگویی واقعی درباره این تصاویر ایجاد شد. خواسته ما هم چیزی جز این نبود.
سال 2004 بود که سوزان آپتون (متولد 1950) مقیم نیویورک تصمیم گرفت «پروژه بیلبورد سرباز» را کلید بزند. او به سراغ سربازان جوانی رفت که از عراق یا افغانستان (یا هردو کشور) بازگشته بودند و قرار بود مدتی بمانند و پس از طی دوره آموزشی جدید در یک پایگاه نظامی امریکا دوباره به منطقه برگردند.
سربازان همانطور که داوطلبانه به جنگ رفته بودند، داوطلبانه پذیرفتند تا در پروژه آپتون شرکت کنند بدون آنکه بدانند واقعاً موضوع چیست.
پرترهها در پایگاه نظامی خلق شدند، ژست استفاده شده (سر به صورت افقی) کاملاً بدیع بود و عکسها در قالب کلوز آپ (نمای نزدیک) برداشته شدند. آپتون از هر یک از سربازان میخواست تا سرش را روی میز بگذارد و از کنار به دوربین خیره شود. او از آنان درخواست کرد تا در همان حالت باقی بمانند تا او عکسش را بگیرد. بین عکاسی و سوژه غیر از این هیچ کلمهای رد و بدل نشد. عکاسی با دوربین 4×3 بزرگ خود در سکوت ور میرفت، زوم را تنظیم و نور را جابهجا میکرد بدین ترتیب زمان میگذشت، سرباز کمکم فراموش میکرد کجاست و به مرور غوغای جنگی که گذرانده بود به سراغش میآمد و او را با خود میبرد. چند دقیقه بعد او غرق در خاطرات و افکارش بود. سوزان منتظر میشد تا این لحظه فرا برسد، لحظهای که سرباز مسلح دیگر مسلح، نیست.
پرترههای بیپرده با مخاطب گفتوگو میکنند. غیر از موهای کوتاه هیچ نشانه دیگری در تصویر دیده نمیشود که ثابت کند این افراد سرباز هستند. نه یونیفرمی در کار است، نه مدالی، نه اسلحهای، نه درجهای و نه هیچ نشانه نظامی دیگری. به جای آن ما سرهایی بدون بدن میبینیم و صورت مردان جوان که با تمام جزئیات پیش روی ماست، چهرهها کرخت و بیحس و گیج به نظر میرسند.
آپتون میگوید:«برخی از این سربازان نگاهی آرام دارند و برخی به نظر میرسد روان رنجور شدهاند. همه آنها آسیب دیدهاند.» آنچه باعث میشود تا مخاطب مضطرب شود و تأثیر عکس را احساس کند، آن است که به ندرت میتوان کسی را در این حالت مشاهده کرد. مگر آنکه یکی از اعضای خانواده را روی تخت هنگام استراحت ببینیم، کسی که مشغول استراحت و سر خود را به روی بالشی گذاشته است. وقتی این عکسها را تماشا میکنیم، انگار به یکی از اعضای خانواده خود نگاه میکنیم که دچار بیماری شده است. جدا شدن از این احساس بسیار دشوار است.
مجموعه عکسهای آپتون از «سرباز» همچنان ادامه دارد. او موقعیتهای تازهای خلق میکند و همچنان بر صورت و سر سربازان به شیوه کلوزآپ تمرکز دارد اما این بار به جای آنکه سرباز تنها باشد سر او را همسر، فرزند یا سرباز دیگر در دست گرفته است. در این حالت جدید تلاشی تازه به چشم میخورد. انگار او میکوشد سرباز آسیب دیده از جنگ را آرام یا از او محافظت کند، تلاشی که به نظر میرسد بیهوده است. هنوز هم آنها دور از دسترس هستند.
هر عکس توضیحی کوتاه دارد و باقی ماجرا بر عهده بیننده است. ما باید کار را در ذهن خود ادامه دهیم. نام خانوادگی سرباز و در زیر عکس به نمایش درآمده است، علاوه بر آن شمارهای در کنار وی به چشم میخورد که نشان میدهد او در زمان عکاسی چند روز در میدان جنگ به سر برده است.
توهین به ارتش امریکا
زمان انتخابات اخیر ریاست جمهوری ایالات متحده امریکا) مجموعه تصاویر پروژه سرباز در بیلبوردهای جادهها به نمایش درآمد اما مدتی بعد صاحب این بیلبوردها اعلام کرد که دیگر تصمیم ندارد تصاویر را نمایش دهد، چون این تصاویر بیاحترامی به ارتش امریکاست.
در عکسها هیچ خشونتی دید، نمیشد اما شرکت رسانهای مالک این بیلبوردها اعلام کرد که رهگذران و ماشینسوارانی که از کنار این تابلوها میگذرند ممکن است این پرترهها را تصاویر کشته شدگان جنگ بدانند و بترسند.
تصویرها همان قالب همیشگی آپتون بودند، صورتی از یک سرباز که به آرامی دراز کشیده بود. سوزان اعتراض کرد:« آنها هیچ شباهتی به مردگان ندارند.» عکاس مشهور توضیح داد:« وقتی به این عکسها نگاه میکنید انگار کسی را میبینید که جلوی شماست و سرش را روی بالش گذاشته است. ما فرزندان یا همسر خود را در این حالت میبینیم. آنها شبیه مجسمههای افتادهاند. مخاطب با تماشای تصویر احساس میکند به شخصی خیره شده است که زندگیش در خطر است و منظور من همین بود.»
اما آیا قصد عکاس بیاحترامی به ارتش امریکا بود؟ او به روزنامه گاردین گفته بود:« وقتی ما سربازان را در اخبار میبینیم، چندان توجهی نمیکنیم که او کیست. آنها نماینده ایالات متحده امریکا هستند.» اما مالک بیلبوردها در ایمیلی به همکار سوزان آپتون نظر دیگری داشت:« ما میدانیم که پروژه «سرباز» یک طرح هنری - سیاسی است و اشخاصی که به تصویر کشیده شدهاند، سرباز واقعی هستند اما اگر این آثار را خارج از زمینه (نه در یک وب سایت یا گالری یا موزه) به نمایش درآورند احساس میکنید که به سربازان مرده نگاه میکنید. ارائه چنین تصویری از مردان و زنانی که در ارتش امریکا خدمت میکنند، محترمانه نیست.»
آپتون تأکید داشت که او کاری به کار ارتش نداشته است. او گفت:« هر وقت که از جنگ حرف بزنید، میگویند حرف شما سیاسی است. ما درباره سربازان حرف میزنیم.» تصاویر را آپتون با رضایت سربازان و فرماندهان آنان گرفته بود. او رسماً اعلام کرد که سانسور شده است:« من سانسور شدم. ما سربازان را همیشه در لباس نظامی و با تفنگی در دست می بینیم، آنها مثل اشیا هستند. ما در اینجا ویژگی انسانی آنان را نشان دادیم.»
زخمهای ویتنام
آپتون که شاهد جنگ ویتنام بوده است، همواره نگران است که مبادا این اتفاقات بر سر پسران خود او بیاید و آنان مجبور شوند به عراق اعزام شوند. اگر چنین شود چگونه میتوان روحیه آسیب دیده آنان را بهبود بخشید؟ آپتون میگوید:« من راه درازی را پشت سر گذاشتهام. من به عنوان یک شهروند و فردی غیرنظامی میخواستم نگاه آسیب دیدگان را بازتاب دهم. این تصاویر انسانیت را به یاد ما میآورند. آنها پدر، برادر، مادر یا خواهر کسی هستند. آنها خانوادهای دارند. آنها کسانی را دارند که نگرانشان هستند.»
