معصومه کلانکی - قصه تازهای نیست، قدمت زیادی هم ندارد؛ شاید تنها 10 یا 20 سال از زمان آن میگذرد ممیزی یا همان صدور مجوزهای کتاب را میگوییم. موضوعی که هرکسی در این سالها از ظن خود یار آن شده است.
سالهاست که همه دست اندرکاران حوزه نشر اعم از ناشران، مؤلفان و مترجمان به گونهای با آن سر و کار داشته اند و گلهمند هستند از طولانی بودن دوران بررسی و عدم تسریع صدور مجوز.
مدیران میآیند و میروند و انتقادها یادگار آنها میشود. این سالها شاید اداره امور کتاب در حوزه فرهنگ بیشترین انتقادها را به همراه داشته است که از جمله میتوان به نبود برنامه منسجم برای صدور مجوز کتاب، طولانی شدن زمان مجوزها به مدت طولانی ـ حتی چند ساله ـ ،بازماندن کتابها از تجدید چاپ و توقیف کتابها به دلیل اصلاح محتوایی و سلیقهای عملکردن برخی کارشناسان اداره کتاب اشاره کرد.
در دولت نهم و دهم، اداره امور کتاب، مدیریت افرادی همچون مجید حمیدزاده، محمدعلی رمضانی فرانی و در حال حاضر محمد اللهیاری فومنی را بر تصدی خود دیده است. اللهیاری فومنی ـ که در این روزها یکتنه در مقابل انتقادها ایستاده است ـ تمایل زیادی ندارد که درباره دلایل توقیف 285 عنوان کتاب سخن بگوید و به صراحت میگوید: از من درباره توقیف این کتابها سوال نکنید.»
این مدیر جوان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در آغاز تصدی اداره امور کتاب وعدههای بسیاری در زمینه تسهیل شدن چاپ و انتشار کتاب داده بود که بخشی از عملی شدن این وعدهها را از وی جویا شدیم.
شما در زمان انتصاب به سمت مدیر اداره امور کتاب از تسریع صدور مجوزها سخن گفته بودید و اینکه مجوز برخی کتابهای آموزشی، علمی و کمک درسی 24 ساعته صادر شود، آیا موفق شدهاید این وعده خود را عملی کنید؟
ما تلاش میکنیم کار انجام دهیم تا این که گفتوگو کنیم، اما چون این سؤال را مطرح کردید باید بگویم در مدت دو ماه که از مسئولیت و انتصاب بنده میگذرد موضوع تسریع در صدور مجوزها همواره مد نظر معاونت فرهنگی چه در زمان دکتر پرویز و چه در زمان آقای دری بوده است، به هر حال تلاش من این بوده است بخشی که مربوط به روند فرآیندهای اداری است، اصلاح شود، برای مثال ممکن است زمانی عامل نیروی انسانی بتواند کمک کند تا این فرآیند تسریع شود و ما با برگزاری جلسات فشرده، با آسیبشناسی نقاط ضعف در حقیقت تلاش کردیم زمان صدور مجوز را به کاهش برسانیم. البته بدیهی است که بهبودی در این موضوع نسبی خواهد بود و با گذشت زمان باید این بهبود عملکرد خودش را نشان دهد به حیث فنی و محتوایی هم ما گروههایی علمی که کار محتوایی را بر عهده دارند تقویت کردهایم و دائماً در جلسه با دوستان مشورت میکنیم، نقطه نظرات را منتقل میکنیم و در بخش علمی و محتوایی بسیار بسیار تلاش میکنیم تا سرعت کار کاهش پیدا کند و طبیعی است که وظیفهای را به حیث قانونی بر عهده داریم تا کتابی که در جامعه منتشر میشود حداقلهای لازم برای انتشار را داشته باشد و مغایرتی با ضوابط نداشته باشد و از طرف دیگر نوعی از سلامت و امنیت روانی را برای خواننده فراهم کند بنابر این وظیفه، وظیفه سنگینی است و در حالی که باید نهایت سرعت وجود داشته باشد، دقت نباید فدای این سرعت شود.
گفتید تلاش کرده اید تا حدودی صدور مجوزها را تسریع کنید، اما هنوز هم این انتقاد در میان ناشران و مؤلفان وجود دارد که طولانی شدن زمان صدور مجوزها ضررهای مادی و معنوی را برای این قشر به همراه داشته است؟
البته فکر میکنم یک بهبود نسبی تا حدودی در صدور مجوزها فراهم آمده است و از طرف دیگر در بحث ارتباط با ناشران، نویسندگان و مترجمان طی چند ماه گذشته تلاش کردهایم چنانکه عزیزان مراجعه میکنند ما بتوانیم با آنان صحبت کنیم و مباحث مرتبط با نظارت پیش از چاپ را بررسی کنیم و با توجه به اصلاحیه قانون اهداف و ضوابط نشر که به تازگی به تصویب شورای انقلاب فرهنگی رسیده است و به تبع آن هیأتهای نظارت بر کتابهای بزرگسالان و کارگروهها تشکیل میشوند، سر جمع این عوامل کمک خواهند کرد فرایند صدور مجوز پیش از چاپ تسریع شود و با دقت بیشتری صورت گیرد.
در روزهای اخیر از تشکیل کارگروه کتاب های دینی صحبت کردهاید؟ تشکیل این کارگروه به چه شکل خواهد بود آیا از کارشناسان و ناشران دستاندرکار امر کتاب در حوزه استفاده خواهد شد یا کارشناسان وزارت ارشاد در این زمینه حرف اول و آخر را میزنند؟
ناشران دینی عمدتاً در شهرهای قم و مشهد متمرکز هستند و این دو استان هم از هیأت نظارت مرکزی در حقیقت برای صدور مجوز کتاب دارای تفویض اختیار هستند. طبیعی است که گروههای متخصص در آن دو استان مشغول به کار هستند در تهران هم کتابهای دینی در گروه تخصصی دین مورد بررسی قرار میگیرند و امیدوریم با تقویت نفرات در دو استان قم و مشهد، در تهران آثاری که در حوزه دین چاپ میشود آثاری فاخرتر باشد و با اصلاحی که در ردهبندی دیویی قرار میگیرد آثار دینی تلقی شود و تنها به موضوع دین بپردازد.
این کارگروه آیا برای سایر آثار هم فعال خواهد شد و آیا با فعالیت این کارگروهها کتابها از سرگردانی که در بحث مجوزها وجود دارد نجات مییابند؟
بر اساس آییننامه جدید کارگروههای تخصصی باید به تصویب شورای فرهنگ عمومی برسند و طبیعی است که معاونت فرهنگی هم بحث هیأت نظارت بر ضوابط نشر کتاب را که باید اعضای آن به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی برسند در دستور کار دارد و بعد تشکیل کارگروها که اعضایش باید از افراد دلسوز و آگاه باشند انجام میگیرد.
یعنی این کارگروهها تاکنون در اداره امور کتاب فعالیت نداشتهاند؟
چرا، این کارگروهها از گذشته در اداره کتاب به صورت موضوعی فعالیت میکنند اما به هر حال قانون جدید پیشبینی کرده است اعضای نظارت بر نشر در حوزه کودک و بزرگسال و کسانی که در عضویت کارگروه های تخصصی هستند اینها به تأیید شورای عالی انقلاب فرهنگی برسند و موضوع مهمی است که قانون آن را پیشبینی کرده است.
موضوعی که در برخی مواقع ذهنها را به خود مشغول میکند این است که چرا آثار با وجود این نظارتها و ممیزی پس از چند دوره تجدید چاپ یکباره و بدون اینکه توضیح واضحی به نویسنده و ناشر اثر داده شود، از انتشار مجدد باز میماند؟
البته نظارتها همواره است و فعالیت نظارتی که قانون پیشبینی کرده فعالیت دائمی است و باید با اینگونه موارد به صورت انگشتشمار و مصداقی برخورد شود و ما هم همواره از گفت و گوی این چنینی با ناشران، مترجمان و نویسندگان استقبال میکنیم.
یعنی اگر اعتراضی از سوی نویسندگان در این زمینه صورت گیرد شما به اعتراضات رسیدگی میکنید؟
ما دائماً در خدمت دوستان هستیم، به دفتر ما میآیند و درباره اثرشان با آنها گفتوگو میکنیم.
به لحاظ حقوقی ناشر، شخصیت حقوقی است که میتواند اثر را برای اخذ مجوز پیش از چاپ به اداره امور کتاب بیاورد و طبیعی است که ناشر باید مراحل صدور کتاب را پیگیری کند و مواردی است که نویسنده و مؤلف به دلیل اهمیتی که برای اثر قائل هستند، خودشان مراجعه میکنند و امکان گفتوگو همیشه فراهم است.
اگر این درخواست به صورتی باشد که مؤلف این توقع را داشته باشد که اثرش تا حد امکان سانسور نشود اما کارشناسان اداره کتاب بخواهند مطلب را بدون دلیل سانسور کنند، بازهم نشانی از تعامل میان اداره امور کتاب و مؤلفان حاکم است؟
واژهای که قانون پیشبینی کرده واژه نظارت قبل از چاپ است، ملاک کارشناسان ما نیستند و ملاک اصلی ضوابطی است که قانونگذار تعیین کرده است و کارشناسان ما سعی میکنند روی خط قانون حرکت کنند نه جلوتر از قانون و نه عقبتر از آن. آنچه مهر قانون است مبنا قرار میگیرد و بنابر این آن چیزی که با نویسنده و ناشر درباره آن صحبت میکنیم ضوابطی است که در قانون پیشبینی شده است.
در حال حاضر پروسه زمانی برای صدور مجوز یک اثر تا چه اندازه است؟
حدود دو سوم کتابها که برای صدور مجوز به اداره میآید عمدتاً کتابهای کمکآموزشی و کاربردی هستند که مجوز این کتابها در کمتر از 48 ساعت صادر میشود، اما یک سوم کتابها در حوزه علوم اجتماعی و انسانی هستند که نظارت دقیقتر روی آنها صورت میگیرد.
به گفته شما کتابهای حوزه علوم اجتماعی و علوم انسانی برای نظارت دقیق راهی کارگروهها میشوند، مدت زمان صدور مجوز کتابهای این حوزه معمولاً تا چه میزان است؟
ما از دوستانمان در واحدهای مختلف درخواست کردهایم در حداقل زمان ممکن کتابها را ببینند و پاسخ دهند.
زمانی است که مجوز صدور کتابی بلامانع اعلام میشود و طبیعی است که زمان صدور مجوز کوتاهتر خواهد بود و زمانی ممکن است کتاب نیاز به اصلاحات داشته باشد که برای انجام برخی اصلاحات به ناشر ارجاع داده میشود و اصلاحات انجام میشود و طبیعی است آثاری که این روند را طی کند زمان صدور مجوزش طولانیتر خواهد شد.
این روند سبب میشود که برخی آثار دو سال یا بیشتر در اداره کتاب برای گرفتن مجوز معطل شوند؟
من دست کم با موارد زیادی در این زمینه برخورد نکردم، ممکن است به هر دلیلی یک یا دو اثر این اتفاق برایش افتاده شود که تلاش بنده و معاونت این است که آثار در کوتاهترین زمان ممکن تعیین تکلیف شوند.
