علیرضا مرادی بیستونی - در ادبیات دینی و فرهنگ عامه استان خراسان شمالی سه شب قبل از نیمه شعبان را «برات» گویند.
در بجنورد، در این شبها مردم با روشن کردن شمع بر گلزار مردگان خود برای شادی روح آنها دعا میخوانند و این چراغانی کردن مزار مردگان به چراغ برات معروف شده که با گذشت چندین سده همچنان در فرهنگ مردم استان تجلی دارد.
مردم خراسان در نیمههای ماه شعبان هر سال یعنی طی روزهای دوازدهم تا چهاردهم شعبان با برگزاری مراسم مذهبی ویژه ای با عنوان برات یاد و خاطره عزیزان از دست رفته را گرامی داشته و به یاد مردگان خیرات میکنند.
دامنه این رسم آن چنان گسترده است که به ماه شعبان در این منطقه ماه برات نیز میگویند. مراسم شبهای برات یا چراغ برات سابقهای دیرینه و ریشهدار دارد.
بر اساس اعتقادات مردم خراسان در این سه شبانه روز که اعتقاد دارند در آن مردگان آزاد هستند، زندگان با احسان برای آنها نه تنها تلاش میکنند تا برات آزادی آنان را از آتش جهنم کسب کنند، بلکه آزادی خود را از آتش جهنم نیز از امام دوازدهم خواستار میشوند.
اعتقاد اغلب مردم خراسان بر این است که در این ایام سرنوشت رقم میخورد، به طوری که در نقاط روستایی خراسان در شب پانزدهم نیمه شعبان به پشت بام رفته و در مهتاب (اگر شب مهتابی باشد) ایستاده و به سایه خود نگاه میکنند و از این طریق سرنوشت خود و اقوام خود را در آن سال پیشبینی میکنند در عین حال دست به دعا برمیدارند و از خداوند طلب سالی خوش میکنند. اقشار مختلف مردم به ویژه کسانی که به تازگی عزیزی را از دست دادهاند در این روز با حضور در مزار اموات ضمن درخواست آمرزش و زنده نگهداشتن یاد و خاطره درگذشتگان، آنان را در برکات میلاد یگانه منجی عالم بشریت حضرت مهدی(عج) شریک میسازند.
برات غریبان، برات اسرا، برات مسافران، برات زندهها و برات مردهها از عناوینی است که برای این سه روز در نقاط مختلف خراسان استفاده میشود که از این میان برات مردهها در ۱۴شعبان با شور و حال خاصی برگزار میشود.
پخت انواع نانهای سنتی مانند روغن جوشی، چلبکی، کماچ، ساچ و حلوا و پخش آن دربین مردم به ویژه کودکان از مراسم ایام برات در شهرهای گوناگون خراسان است، مردم این منطقه از کشورمان اعتقاد دارند پخت این خوراکیها باید قبل از غروب آفتاب صورت گیرد.
روز برات زندهها زمانی برای شکرگزاری به نعمت سلامتی و حیات
روزسیزدهم شعبان در برخی شهرهای خراسان به برات زندهها شهرت دارد و مردم در این روز به شکرانه نعمت سلامتی به پخش شیرینی و شکلات میپردازند.
در غروب روز سیزدهم شعبان نیز کسانی که به تازگی عزیزی را از دست دادهاند، اقدام به پخت نوعی نان سنتی به نام روغن جوشی کرده و آن را بین مردم تقسیم میکنند.
اعتقاد مردم این خطه بر این است که اگر عروس خانواده روغن جوشی را بپزد ارواح تازهگذشتگان از این خیرات بهره بیشتری میبرند.
در روز ۱۴شعبان نیز که به برات مردهها شهرت دارد مردم با حضور بر سر قبور خویشاوندان، خواندن فاتحه و پخش انواع شیرینی، شکلات، میوه و نانهای سنتی یاد و خاطره عزیزان خود را گرامی میدارند.
در این روز کسانی که به تازگی عزیزی را از دست دادهاند با پهن کردن فرش، خیرات، پخش انواع خوراکی و خواندن روضه یاد و خاطره تازه گذشته را گرامی میدارند، قرائت قرآن و فاتحه نیز در این راستا هدیهای است که از سوی مردم نثار روح درگذشتگان میشود.
نکته جالب توجه این است که هر چند ایام برات سه روز است اما در برخی از روستاها و همچنین مناطقی که هنوز روابط طایفه ای مستحکم است در صورتی که تعداد درگذشتگان سال بیش از سه نفر باشد مراسم را از ابتدای ماه شعبان آغاز کرده و هر روز در منزل یکی از درگذشتگان مجلس روضه همچنین مراسم قرائت قرآن برپا میشود.
از دیگر مراسم روز برات که بیشتر در روستاها رونق دارد اجرای مراسم برات خوانی است، در این مراسم جوانان و نوجوانان روستا به خانه افرادی که به تازگی عزیزی را از دست دادهاند مراجعه کرده و اشعاری را در یادآوری روز برات قرائت میکنند.
در روستاها رسم بر این است که شب نیمه شعبان تمام چراغهای خانه باید روشن باشد، اعتقاد روستاییان بر این است که در این شب ارواح مردگان آن خانه به محل زندگی خود میآیند و اگر چراغ خانه روشن باشد برای اهالی خانه دعای خیر نموده و در غیر این صورت آنان را نفرین میکنند.
