آزاده غلامی
جدیتی در ارائه آثار انقلابی و دفاع مقدس به جامعه دیده نمیشود.
با نگاهی به سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، میتوان رویدادهای فراوانی در حوزههای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را مشاهده کرد که در 30 سال گذشته به وقوع پیوسته است. از سویی نسل معاصر که پس از وقوع پیروزی انقلاب و پایان جنگ تحمیلی پا به عرصه گذاشت، ارتباط و آشنایی چندانی با وقایعی که طی آن سالها روی داده است ندارند. یکی از موضوعاتی که در پر کردن این شکاف میتوانست نقشی موثر ایفا کند، کتابهایی است که با موضوع انقلاب و دفاع مقدس نگاشته شدهاند.
ارزیابی آثار ارسال شده به دبیرخانه جشنواره ربع قرن دفاع مقدس طی دهه 80 و در مقایسه با دهه 60، روندی رو به رشد بوده است و چنانچه چتر حمایتی وسیعتر، فضای برگزاری نشست نقد و بررسی فراهم و توزیع کتابها به نحوی مطلوب انجام شود، میتوان شاهد رشد بهتری در این حوزه بود.
«محمدرضا سنگری»، داور جشنواره ربع قرن کتاب دفاع مقدس، درباره کتابهایی که در طول سالهای پس از جنگ به رشته تحریر درآمدهاند و کوششی که در این حوزه برای پر کردن شکاف میان نسل حاضر درباره وقایع دوران دفاع مقدس صورت گرفته است، گفت: طی 25 سال گذشته، شش هزار و 350 اثر در حوزه دفاع مقدس با موضوع شعر، ادبیات داستانی، خاطره، گزارش و زندگینامه منتشر شده که درخشش برخی از آنان غیرقابل انکار است.
وی عرضه نشدن جدی آثار پدید آمده در این حوزه به جامعه را از ضعفهای جدی موجود در این حوزه برشمرد و افزود: فضای رسانهای و فرصتهای مناسب برای معرفی آثار و نقد و بررسی آنان از جمله عواملی است که مانع از پدید آمدن چنین فرصتهایی شده است.
سنگری ادامه داد: از سویی زمینه جهانی شدن این گونه آثار که بخش قابل ملاحظهای از مجموعه ادبیات انقلاب را تشکیل میدهند، از دیگر نقاط ضعفی است که توجه بیشتری میطلبد. با این حال دفاع مقدس در حوزه هشت ساله خود باقی نمانده است و از گذشته تا حال ادامه داشته و تا آینده نیز ادامه خواهد داشت.
وی با تأکید بر این که فعالیت جدی در بازشناسی و شناساندن آثار ارزنده حوزه دفاع مقدس در سطح جهان صورت نگرفته است، اظهار کرد: اخیراً فعالیتهایی برای ترجمه برخی آثار فراهم شده است، ولی گستردگی چندانی ندارد. بر این اساس باید نشستها و تعاملهایی با برخی از کشورهایی که با ایران همخوانی فرهنگی و وجوه مشترک دارند برای باروری ادبیات ایران برگزار شود.
این نویسنده، با تأکید بر اینکه در حوزه آموزش و پرورش و دانشگاهها نیز فعالیت جدی و اساسی نشده است، از ادبیات کودک و نوجوان به عنوان ضعیفترین بخش ادبیات دفاع مقدس یاد کرد.
سنگری، کمترین فعالیت در حوزه انتقال ارزشهای دفاع مقدس را به نسل آینده مربوط دانست و افزود: گاه برای انتقال وقایع و مفاهیم دفاع مقدس به نسل دانشآموز، دچار مشکل میشویم؛ چرا که کار اساسی در این حوزه انجام نشده است.
وی با اشاره به گزارشهایی که از دوران دفاع مقدس رسیده است، اظهار کرد: بر اساس گزارشهای رسیده میتوان به سرودن شعر و نوشتن داستان پرداخت، همچون اثری که «محتشم کاشانی» پس از 950 سال بعد از واقعه عاشورا به یادگار گذاشت و همه از آن به عنوان اثری ماندنی یاد میکنند.
به عقیده این نویسنده، شمار آثاری که به ارائه تصویری مطلوب، روشن و قابل انطباق با دفاع مقدس پرداختهاند کم نبوده است، ولی بسیاری از آثار مطلوب هستند که هنوز عرضه نشدهاند.
وی سیر کتابهای دفاع مقدس را رو به رشد دانست و گفت: ارزیابی آثار ارسال شده به دبیرخانه جشنواره ربع قرن دفاع مقدس طی دهه 80 و در مقایسه با دهه 60، روندی رو به رشد بوده است و چنانچه چتر حمایتی وسیعتر، فضای برگزاری نشست نقد و بررسی فراهم و توزیع کتابها به نحوی مطلوب انجام شود، میتوان شاهد رشد بهتری در این حوزه بود.
این نویسنده از شعر «یاران چه غریبانه» اثر «پرویز بیگی حبیبآبادی» که شعری متوسط است و شعر «ممّد نبودی ببینی» که متن ضعیف و اشکالات شعری دارد، یاد کرد و خواندن مطلوب آنان به وسیله خوانندگان برجسته را دلیل رونق آنان دانست که به مردمی شدن آنها کمک کرد و سبب شد آنها بتوانند جزو ادبیات کشور شوند.
سنگری در پایان بخشی از موفقیت آثاری چون «دا» را به ذات خود کتاب مربوط دانست و ادامه داد: به عقیده من اگر این کتاب بدون تبلیغ نیز در دسترس مردم قرار داده میشد، باز هم مورد استقبال مردم قرار میگرفت. همچنین کتاب «تپه برهانی» از جمله آثار بسیار خواندنی است، با این حال فضای تبلیغات نیز تأثیرهای خاص خود را دارد.
ضرورت تغییر معیار ارزشگذاری به تک ستارههای دفاع مقدس
پرفروش بودن یک اثر حتماً دلیل دارد، ولی این که پرفروش شدن معیاری برای تکستاره بودن آثار باشد، منطقی نیست، بلکه باید بررسی کرد که کتاب مورد نظر تا چه میزان مطلوب و ماندگار است.
«محمد درودیان» نیز در این باره معتقد است: چنانچه نویسنده از توانایی برخوردار باشد، میتواند با گفتار و نوشتار به ذهنیت تاریخی حتی پس از روی دادن واقعه که اغلب اینگونه است، شکل دهد. این اقدام مانع از ایجاد شکاف نسلی خواهد شد؛ چرا که در چنین شرایطی نسل معاصر نیز در امتداد واقعه فکر میکند و با روی دادن وقایع مشابه همانند نسل پیشین عمل میکند، ولی چنانچه نتوانیم همانند آن را خلق کنیم، با پایان یافتن وقایع، نسل جدید با آموزهها، نگاهها، تجربهها و خواستههای جدیدی پا به عرصه وجود میگذارند.
وی گفت: نسلها به طور طبیعی هر 25 سال یکبار تغییر میکنند و وقایعی که طی هر دوره پدید میآیند بر نسلی که مقارن با آن هستند تأثیر میگذارند که از آن جمله میتوان به نسل انقلاب و نسل جنگ اشاره کرد.
به گفته درودیان، هنگامی که دوران واقعهای به پایان میرسد، نسل مقارن با آن واقعه نیز جای خود را با وقایع بعدی عوض میکنند به طوری که نمونه این اتفاق را با پایان وقایع انقلاب و جنگ میتوان به وضوح دید.
این نویسنده ادامه داد: در چنین مواقعی صحبت از نسل جدیدی میشود که با وقایع تازه خو گرفتهاند. بر این اساس جابهجایی نسلها بیشتر بر اساس وقایع تعریف میشوند مانند نسلی که در 15 خرداد سال 42 تا 57 برای پیروزی انقلاب اسلامی فعالیت میکرد که در این مورد هم میتوان نسل تازهای را که با پیروزی انقلاب پدید آمد با نسل پیش از پیروزی انقلاب متفاوت دانست.
درودیان، تغییر نسل را سبب از میان رفتن نسل پیشین ندانست و با اعتقاد به اینکه افراد حاضر در صحنه یا آنان که وقایع را مشاهده میکنند، هر دو متأثر از واقعه هستند، افزود: این موضوع سبب شکلگیری هویتی در افراد حاضر در آن واقعه میشود.
به باور این نویسنده، نسلی که پس از این نسل پا به عرصه میگذارد، نسبت هویتی با عمل خود ندارد و با واقعهای که دیگر وجود خارجی ندارد، ولی در اذهان مردم زنده است و حیات ذهنی دارد ارتباطی برقرار نمیکند.
این نویسنده با تأکید بر این که نویسندگان میتوانند با شکل دادن به وقایع تاریخ از به وجود آمدن شکافی میان نسل دوران دفاع مقدس و انقلاب و نسل معاصر پیشگیری به عمل آورند، ادامه داد: در چنین شرایطی چنانچه شکافی نیز پدید آید، چندان عمیق نخواهد بود، با این وجود میتوان گفت وجود شکاف میان دو نسل به کوشش نویسندگان تا حدودی پر شده است، ولی با این وجود نمیتوان منکر وجود آن شد.
درودیان، از نسلی یاد کرد که به عنوان راوی و هدایت کننده، مردم را در گروههای راهیان نور به مناطق جنگی میبرند. همچنین نسل جدید با گفتار فرماندهان، نوشتار محققان و شاهدان انقلاب درباره واقعهای که سالها پیش و در دوران هشت سال دفاع مقدس پدید آمد، آشنا میشوند.
وی در این باره افزود: نسلی که با ارزشهای وقایع دوران هشت سال دفاع مقدس آشنا میشوند و به آن وقایع اعتقاد پیدا میکنند، به سطحی از تفکر میرسند که از ارزشها و آرمانهای دوران دفاع مقدس به دفاع میپردازند.
به باور این نویسنده، بخشی از نسل جدید نیز رابطهای با وقایع دوران هشت سال دفاع مقدس و تصمیم گیریها و نتایجی که طی این دوران انجام شد، برقرار نکردند و در چنین شرایطی باید با آنان به صورت اقناعی برخورد شود و با تحلیل و توضیح درباره وقایع آن دوران، آنان را از آنچه رخ داده است، آگاه کنند.
وی با اشاره به اسنادی که در این حوزه موجود است، افزود: تلاش نویسندگان حوزه دفاع مقدس در این حوزه کافی نبوده است و با همه فعالیتی که صرف این کار کردهاند نتوانستهاند شکاف موجود را رفع کنند.
درودیان با تأکید بر اینکه شکاف موجود مطلق نیست، تصریح کرد: هیچ اثری در حوزه دفاع مقدس بر اساس تخیل نگاشته نمیشود، به ویژه در دورانی که فاصله چندانی از دوران دفاع مقدس نگذشته است. بنابراین میتوان به صراحت گفت که هیچ نویسندهای جرأت نگاشتن بر اساس تخیل، به معنی نوشتن بدون تکیه بر اسناد و منطق را ندارد.
وی با یادآوری اینکه نگارندگان کتابهای دفاع مقدس را محققان و فرماندهان آن دوره شامل میشوند، گفت: این موضوع نشاندهنده مستند بودن وقایعی است که با قلم به قالب نوشتار درآمدهاند. با این حال باید گفت که عملکرد نظام جمهوری اسلامی و رزمندگان بخشی از وقایع پدید آمده است.
این نویسنده با تصریح بر این که هیچ واقعهای را نمیتوان به طور کامل درک کرد، افزود: برخی از آثار پدید آمده بر اساس احساسات و یا تدابیر سیاسی خلق شدهاند که گاه متقن نیز نبوده است و از ذهنیت نویسنده نشأت میگیرند و باید به تدریج اصلاح شوند.
درودیان، فروش را معیاری برای ارزشمند بودن آثار ندانست و ادامه داد: پرفروش بودن یک اثر حتماً دلیل دارد، ولی این که پرفروش شدن معیاری برای تک ستاره بودن آثار باشد، منطقی نیست، بلکه باید بررسی کرد که کتاب مورد نظر تا چه میزان مطلوب و ماندگار است.
وی، انتشار تعداد چاپهای فراوان برخی کتابها را که با این وجود تعداد نسخگانشان به صد هزار نرسیده است، برای خانواده بزرگ رزمندگان که بیش از پنج میلیون هستند کافی ندانست.
درودیان از کتاب «گذری بر دو سال جنگ» یاد کرد که در سال 1361 به کوشش سپاه با تیراژ صد هزار نسخه منتشر شد و مورد اقبال همگان قرار گرفت. این کتاب هم اکنون در بازار موجود نیست، ولی آیا این میزان اقبال، نشان از تک ستاره بودن آن دارد؟
