صغری خیل فرهنگ
اشاره: هر ساله چند میلیون زائر عاشق از نقاط مختلف کشور به سمت مناطق عملیاتی جنوب کشور میروند تا از یادمانهای بنا شده در آن مناطق دیدن کنند و چند روزی را در هوای بهاری خوزستان قهرمان به یاد جانفشانیها و مقاومتهای پدران و برادرانشان در هشت سال دفاع مقدس تنفس کنند. این مطلب تقدیم به این خیل عظیم است تا در یک نگاه با مناطقی که از آن بازدید میکنند آشنا شوند. اگرچه هر کدام از آنها داستانی دارد به بلندای تاریخ که در کل این ویژهنامه هم نمیگنجد.
آبادان
این شهر از شهرهای مهم خوزستان است که از روز اول جنگ تحمیلی زیر آتش مستقیم توپخانه، ادوات و حملات هوایی عراق قرار داشت و خسارتهای سنگینی به منازل، اماکن و پالایشگاه آبادان وارد شد. عراق با عبور از کارون و اشغال جاده آبادان- اهواز و آبادان- ماهشهر این شهر را به محاصره خود درآورد تا اینکه پس از پیام حضرت امام خمینی(ره) که فرمودند:«حصر آبادان باید شکسته شود» رزمندگان اسلام و یگانهای سپاه و ارتش اولین عملیات هماهنگ خود را به نام ثامنالائمه (ع) در پنجم مهرماه 1360 در این نقطه به اجرا درآوردند و آبادان را از محاصره عراق خارج کردند.
اندیمشک
این شهر در دوران دفاع مقدس میزبانی رزمندگان اسلام را بر عهده داشت، در مقرها و ایستگاههای صلواتی اندیمشک از فرزندان دلیر ایران اسلامی پذیرایی میشد. در طول هشت سال دفاع مقدس این شهر بارها مورد حمله هوایی دشمن متجاوز قرار گرفت.
اندیمشک به دلیل آنکه گلوگاه خوزستان محسوب میشود، از نظر نظامی نیز برای ایران و عراق اهمیت خاصی داشت. عراق پس از پیروزی انقلاب کوشید تا در منطقه، سلاح پخش کند و عشایر منطقه را تحت اختیار خود درآورد؛ ولی هرگز موفق نشد.
اهواز
مرکز تردد رزمندگان اسلام در کربلای خوزستان و محل استقرار قرارگاههای مختلف، شهر اهواز از روزهای اول جنگ تحمیلی زیر آتش مستقیم توپخانههای ارتش عراق قرار گرفت. ارتش عراق برای اشغال سه روزه خوزستان، هدف اصلی خود را تصرف اهواز قرار داد و از دو محور، پیشروی کرد، الف: محور طلاییه، جفیر، اهواز که تا 20 کیلومتری اهواز پیشروی کرد.
ب: محور حزابه، بستان، سوسنگرد، حمیدیه، اهواز.
احساس نگرانی شدید از سقوط اهواز و سخن تکان دهنده امام(ره) که مگر جوانان اهواز مردهاند؟!» موجب شبیخون پاسداران اهواز به قوای دشمن و انهدام آنها شد. مهمترین عملیات که در اهواز به اجرا درآمد، عملیات بیتالمقدس در دهم اردیبهشت 1361 بود.
در روزهای پایانی جنگ، مردم رزمندگان اسلام، به شهر اهواز عزیمت کرده و از این شهر به خطوط مقدم جبهه عازم میشدند.
شوش دانیال
از شهرهای مرزی استان خوزستان است که در ساحل شرقی رود کرخه قرار دارد. این منطقه به علت وجود آستان مقدس ضرت دانیال، یکی از محلهای زیارتی و برگزاری دعاهای کمیل و ندبه، راز و نیاز رزمندگان اسلام در طول جنگ بود.
با توجه به استقرار ارتش عراق در 5 کیلومتری غرب شوش و وجود خطوط مقدم جبهه، شهر شوش خالی از سکنه بوده و پیوسته مورد حملات هوایی و توپخانهای قرار داشت. رزمندگان از این منازل به عنوان عقبه جبهه استفاده میکردند. شوش به علت بمباران، در طول 18 ماه خسارات فراوانی دید، اما با عملیات فتح المبین از دید و تیرمستقیم متجاوزان خارج شد.
شلمچه
شلمچه روستا و منطقهای مرزی در باختر خرمشهر و مرز میان ایران و عراق و نزدیکترین نقطه مرزی به شهر بصره در کشور عراق است.
شلمچه در شمال غربی شهر خرمشهر واقع شده خرمشهر و و شلمچه شهر تازهای به نام مقاومت و روستایی به نام پل قرار گرفته است. شلمچه از شمال به حسینیه از جنوب به اروند رود، از سوی خاور به خرمشهر و از باختر به خط مرزی ایران- عراق محدود میشود.
شلمچه یکی از چند محور تاختن ارتش عراق به ایران بود. ارتش عراق در 31/6/1359 با گذر از این منطقه به سوی خرمشهر تاخت. پس از عملیات بیتالمقدس که به بازپسگیری خرمشهر به دست ارتش ایران انجامید،این منطقه همچنان در دست عراق بود و استحکامات جنگی بسیاری را فراهم کرده بودند. سرانجام در عملیات کربلای پنج در دی 1365 شلمچه به دست نیروهای ایرانی افتاد.
دزفول
بچههای جبهه، دزفول را با نام شهر بی در و پیکر میشناختند که این کنایه بود از موشکباران مکرر آن توسط دشمن بعثی، خصوصاً در اوایل جنگ که هیچ حساب و کتابی نداشت. همه شهر را میزدند، شهری که تا آن زمان زخم 200 شک و 20 هزار گلوله توپ دشمن را به جان خریده بود و همچنان بر پا و استوار بود. در سالهای دفاع نماز جمعه باشکوه دزفول با حضور رزمندگان اسلام و پذیرایی مردم مقاوم آن دیار بعد از نماز جمعه در ایستگاههای صلواتی، فراموش نشدنی است از اینرو به عنوان شهر نمونه مقاومت شناخته شده است.
کوشک
واقع در کیلومتر 62 جاده اهواز- خرمشهر یکی از محورهای هجوم ارتش متجاوز عراق از نوژه، کوشک به سمت جاده و شهر اهواز بود که تا بیست کیلومتری این شهر پیشروی کردند. این منطقه پس از عملیات بیتالمقدس یکی از مناطق پدافندی و محور شمالی در عملیات رمضان بود.
جاده شهید صفوی
واقع در کیلومتر 106 جاده اهواز خرمشهر. جاده شهید صفوی محور اصلی عملیات کربلای پنج بود و قرارگاه خاتمالانبیا در این جاده قرار داشت. پس از عملیات کربلای پنج و تثبیت منطقه شلمچه، قرارگاه مهندسی صراط در این جاده مستقر شد. فرمانده قرارگاه مهندسی صراط، شهید محسن صفوی در عملیات کربلای 5 و در این محور، به شهادت رسید و گردان بهبهان هم در این جاده مورد حمله شیمیایی عراق قرار گرفت و 90 نفر از رزمندگان بهبهانی به شهادت رسیدند. در سال 1378 به همت خانوادههای ایشان یادمانی در آن منطقه نصب شده است.
طلاییه
یکی از محورهای اصلی حمله عراق در روزهای جنگ 31/6/1359 محور نشوه، طلاییه، کوشک- اهواز بود و دشمن توانست از این محور خود را تا بیست کیلومتری اهواز برساند. طلاییه تا پایان جنگ در اشغال باقی ماند. در عملیات خیبر، نبرد سنگینی در این محور به وقوع پیوست اما مواضع دشمن در طلاییه فرو نریخت. عراق مجهزترین و بیشترین موانع و استحکامات خود را شامل انواع دژ، میادین مین، تلههای انفجاری، سنگرهای بتونی و سیمهای خاردار در منطقه ایجاد کرد و تصور نمیکرد که رزمندگان بتوانند از این همه موانع و استحکامات عبور کنند و خود را تا نزدیکی پد شرقی جزایر مجنون نشوه برسانند. قابل توجه است که بسیاری از سنگرها و موانع عراق همچنان باقی مانده و کمیته تفحص شهدا نیز در این منطقه پیکرهای مطهر زیادی را کشف کرده است. یادمان و حسینیه شهدای گمنام، محلی برای زیارت مردم شهید پرور و جوانان شده است.
فکه
منطقهای است در شمال غربی خوزستان ژفکه مرز دو کشور ایران و عراق است. در شمال آن منطقه چنانه و جنوب آن تنگه چزابه و بستان جای گرفتهاند. فکه زمین شنهای روان است، در روند جنگ ایران و عراق این منطقه به اشغال نیروهای عراقی درآمد و عراقیها در آن 16 رده مانع جنگی فراهم کردند. این منطقه صحنه عملیاتهای والفجر مقدماتی و والفجر یک بود. کسانی چون مرتضی آوینی در این منطقه شهید شدند.
تنگه چزابه
نام منطقهای در استان خوزستان است. این تنگه در شمال غربی بستان و در راه جادهای است که از مرز به بستان کشیده شده است. در دو سوی این تنگه تپههای شنی و هورهویزه جای گرفتهاند. جادهای در خاک ایران چزابه را به فکه و جادهای دیگران این منطقه را به العماره در عراق پیوند میدهد. دهانه این تنگه نیز نزدیک به یک و نیم کیلومتر است. این نقطه از دید رزمی بیسار استراتژیک است. در روند جنگ ایران و عراق تنگه چزابه یکی از پنج محور تازش عراق به ایران بود. عراق این منطقه را در دست داشت تا اینکه در عملیات طریق القدس در آذر 1361 ایرانیان این نقطه را باز پس گرفتند.
سوسنگرد
شهری است در استان خوزستان. این شهر در شهرستان دشت آزادگان قرار گرفته است و در زمان جنگ ایران و عراق، برای مدتی به اشغال عراق درآمد. سوسنگرد طبق تقسیمات کشوری مرکز شهرستان دشت آزادگان است. جمعیت این شهر بالغ بر 120 هزار نفر است. در زمان جنگ ارتش عراق سه بار برای تصرف سوسنگرد تلاش کرد که با مقاومت شدید مردم مواجه شد ولی در حمله سوم شهر در محاصره ارتش عراق قرار گرفت. این شهر در ابتدا روستایی به نام خفاجیه بوده که بعدها در زمان حکومت پهلوی به سوسنگرد تغییر نام یافت و با دلاوری چمران و همسنگرانش، سوسنگرد، آزاد و رها شد.
دهلاویه
روستایی است در غرب سوسنگرد که در جریان هجوم دشمن پس از 10 روز دفاع سرسختانه در تایخ 24/7/59 اشغال شد. در طی عملیاتهایی شهید غیور اصلی و رزمندگان ستاد جنگهای نامنظم به فرماندهی شهید چمران تلاشهایی برای آزادی مناطق اشغال شده انجام دادند و سرانجام در تاریخ 27/4/60 در عملیاتی به نام آیتالله مدنی(اولین شهید محراب)دهلاویه آزاد شد. در نزدیکی روستای دهلاویه یادمانی واقع شده که محل شهادت دکتر مصطفی چمران، به همراه تنی چند از همرزمانش است.
هویزه:
در جنوب غربی سوسنگرد قرار دارد و یکی از سه شهر دشت آزادگان است. دشمن در آغاز جنگ با اشغال شمال و شرق هویزه عملاً آن را محاصره کرد. در عملیات هویزه در 15/10/59 رزمندگان از این منطقه نفوذ کردند و به محل استقرار دشمن در جنوب کرخه کور هجوم بردند و 800 نیروی عراقی را اسیر کردند که این تعداد تا آن روز جنگ بیسابقه بود. اما با شروع پاتکهای دشمن، نیروهای خط مقدم عملیات که گروهی از پاسداران هویزه، حمیدیه و اهواز و گروهی از دانشجویان پیرو خط امام بودند در محاصره قرار گرفتند و تعدادی از آنها از جمله: شهید سید حسین علم الهدی فرمانده سپاه هویزه به شهادت رسیدند. دشمن هویزه را در 27/10/59 اشتغال کرد تا اینکه در عملیات بیتالمقدس در اردیبهشت 1361 آزاد شد.
خرمشهر
شهری است در جنوب غربی استان خوزستان و بسیار نزدیک به شهر آبادان و مینوشهر. نام اولین آن محمره بوده است چون قسمت عظیمی از سواحل شهر، در بیشتر روزهای سال به علت جزر و مد دریا به رنگ قرمز در میآید، خرمشهر را در زمان جنگ ایران و عراق با نام خونین شهر نیز یاد میکردند.
خرمشهر پس از 578 روز اشغال در روز 3 خرداد 1361 طی عملیات بیتالمقدس آزاد شد که توسط ارتش جمهوری اسلامی به فرماندهی علی صیاد شیرازی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به فرماندهی محسن رضایی بود.
بستان:
بستان شهری است در استان خوزستان. این شهر یکی از شهرها و بخشهای شهرستان دشت آزادگان در مرز غربی خوزستان در 85 کیلومتری مرکز استان خوزستان شهر اهواز در مجاورت استان میسان عراق شهر العماره کشور عراق است. این شهر در دوران قبل از جنگ از رونق خاصی برخوردار بوده است. این شهر از شمال به شهرستان شوش میرسد و در 20 کیلومتری شمالی این شهر تپههای مرتفع مشیداخ قرار دارد. در این شهر و در کنار این تپهها جنگل معروف به اسم الدبس واقع است.
بستان به خاطر نبردهای نیروهای ایرانی و عراقی در جنگ ایران و عراق شهرت دارد. نیروهای عراقی به قصد رسیدن به اهواز در چهار مهر ماه 59 شهر بستان را به اشغال خود درآوردند. اما در هشتم مهرماه 1359 این شهر موقتاً آغاز شد. در بیست و یکم مهر 1359 برای بار دوم این شهر به اشغال عراق درآمد و تا عملیات طریقالقدس در دهم آذر 1360 در اشغال باقی ماند.
یادمان فتح المبین
در اولین روزهای جنگ، دشمن تا پشت رودخانه کرخه جلو آمد و در حاشیه کرخه که مشرف بر شهر شوش و جاده اندیمشک- اهواز بود مستقر شد. حضور رزمندگان در این جبهه با شکلگیری خط دفاعی و اجرای عملیاتی تحت عنوان امام مهدی (عج) در سال 1360 مقدمه اجرای عملیات فتح المبین شد.
در جریان این عملیات تعدادی از نیروهای اسلام که قصد رخنه به سنگرهای دشمن در شیارهای المهدی شیخی، شلیکا را داشتند ؟؟؟ با سنگرهای کمین دشمن درگیر شدند که منجر به شهادت تعدادی از رزمندگان شد. مزار شهدای گمنام عملیات فتحالمبین و سنگرها و شیارهای به جا مانده از آن زمان بیانگر حماسهای است که شیرمران الهی در آنجا خلق کردند.
پاسگاه زید
در سمت راست 80 کیلومتری جاده اهواز- خرمشهر تابلویی رنگ و رو رفته و زنگ زده جلب توجه میکند که روی آن نوشته: «یادمان شهدای گمنام عملیات رمضان، جاده شهید شاه حسینی»در نزدیکی این یادمان پاسگاهی به نام «زید» قرار دارد.
زیدپاسگاهی است مرزی در حد فاصل منطقه کوشک و شلمچه. یکی از مسیرهای تهاجم بعثیها در ابتدای جنگ به خاک میهن عزیزمان. به واسطه جاده بینالمللی که تا قبل از انقلاب در کنار این پاسگاه وجود داشت، تهاجم از این مسیر به سادگی صورت گرفت و نیروهای عراقی خود را به سه راه حسینیه رساندند و به طرف خرمشهر هجوم آوردند.
پاسگاه زید، با دلاوریهای رزمندگان در عملیات رمضان در تیرماه 1361 آزاد شد.
اروند کنار
یکی از بخشهای آبادان است که در 48 کیلومتری جنوب شرقی این شهر و در انتهای راه آسفالته آبادان - اروندکنار واقع شده است. این منطقه شاهد یکی از بزرگترین نبردهای دوران جنگ (والفجر هشت) بود. غواصان خط شکن شبانه از این منطقه اروند گذشتند و خط دشمن را شکستند. این عملیات ضربه مهلکی بر کمر ارتش بعث وارد آورد.
دو کوهه
این پادگان در پنج کیلومتری شهر اندیمشک واقع شده و در دوران هشت سال دفاع مقدس مقر چند لشکر و تیپ سپاه از جمله لشکر 27 حضرت محمدرسول الله (ص) بوده است. رزمندگان اسلام و بسیجیان مخلص با استقرار در این پادگان ضمن دیدن آموزشهای لازم و سازماندهی برای شرکت در عملیاتهای مختلف با شرکت در مراسمهای عرفانی نماز و راز و نیازهای عاشقانه در دل شبها با تقویت روحیه ایمان خود آماده جانفشانی میشدند. قسمت جنوبی پادگان دو کوهه که همچنان مقر لشکر 27 حضرت محمد رسولالله (ص) است یادآور رزمندگان و شهدای عالیقدر همچون همت، کریمی، دستواره و... است. قسمت شمالی پادگان دو کوهه محل استقرار یگانهای ارتش جمهوری اسلامی ایران است.
شرهانی
شرهانی در اوج ارتفاعات جبلالحمرین (کوههای سرخ) واقع شده است. جبلالحمرین رشته ارتفاعاتی است که از شهر مهران نواری طبیعی موازی با مرز ایران به وجود آمده و دقیقاً به منطقه شرهانی ختم میشود. از شرهانی به سمت فکه ارتفاعات سهلالعبور شده تا حدی که در فکه منطقه به صورت دشت وسیع در میآید. عملیاتهای مهم رزمندگان اسلام بهخصوص عملیات محرم است. مرحله سوم عملیات محرم 15 روز به طول انجامیده است. منطقه شرهانی حدود 10 بار دست به دست شده است و عمده شهدای مفقودالاثر مربوط به این عملیات است که تاکنون در خاک عراق قرار دارند.
با پایان گرفتن جنگ تحمیلی و پذیرش قطعنامه نیروهای خودی در منطقه صفر مرزی مستقر شدند. به دنبال نیروهای مرزبان گروههای تفحص وارد منطقه میشوند.
ایستگاه حسینیه
ایستگاه حسینیه در کیلومتر 79 جاده اهواز- خرمشهر واقع است. این ایستگاه هم مانند دیگر نقاط این منطقه از ابتدای جنگ تحمیلی به اشغال عراق درآمد و در مرحله اول عملیات بیتالمقدس آزاد شد و پس از آن تا پایان جنگ محل استقرار نیروهای پشتیبانی و جهاد سازندگی بود.
سایت 5و4
سایت موشکی و رادارهای 4 و 5 قبل از انقلاب برای کنترل کشورهای منطقه توسط آمریکا درست شد.
این منطقه در همان روزهای اول جنگ به اشغال دشمن بعثی درآمد و به یکی از مراکز فرماندهی ارتش بعث تبدیل شد. به دلیل موقعیت استراتژیک این منطقه یکی از اهداف عملیات فتحالمبین قرار گرفت که پس از دور زدن دشمن و تصرف توپخانههای دشمن در تپههای ؟؟؟؟ توسط رزمندگان اسلام آزاد شد. طی عملیات فتحالمبین غنایم زیادی به دست رزمندگان افتاد که موجب تقویت و گسترش سازمان رزم سپاه شد.
بیمارستان صحرایی امام حسین (ع)
وقتی در جاده اهواز خرمشهر از ایستگاه حسینیه هفت کیلومتر به سمت دارخوین بروی یک ساختمان بتونی بزرگ که کاملاً استقرار شده را به شکل تلی از خاک میبینی که نام آن بیمارستان صحرایی امام حسین (ع) است. این بیمارستان توسط وزارت مسکن و شهرسازی قرارگاه مهندسی خاتمالانبیا جهت پشتیبانی و مداوای مجروحین عملیات کربلای پنج و عملیاتهای بعدی همچون والفجر 8 ساخته شد. این بیمارستان علاوه بر پذیرش مجروحین جنگی، مصدومین شیمیایی را نیز پذیرش میکرد. بیمارستان امام حسین (ع) کاملاً مجهز بود، به طوری که دارای 18 اتاق عمل، 25 تخت اورژانس برای مصدومان شیمیایی، داروخانه، بخش ICU و آزمایشگاه و 1450 نفر پزشک و کادر مرتبط پزشکی و 120 نفر کادر اجرایی بود. این بیمارستان با ارتفاع 5/1 متر خاک و 5/0 متر ماسه و قطعات بتونی که قدرت تحمل بمبهای 500 پوندی را داشت، پوشیده شده بود.
