نگاهی به سینمای ملی ایران به بهانه سیزدهمین سالروز درگذشت زنده یاد «علی حاتمی»

ورق آخر دفتر افتاد و تمام

امین خرمی - 14 آذر ماه 1388 هجری شمسی مصادف با سیزدهمین سالروز درگذشت علی حاتمی، کارگردان «مادر»، «دلشدگان»، «کمال‌الملک» و «سوته‌دلان» بود. یادش به خیر و روحش غرق در آمرزش، حاتمی همیشه می‌گفت: «هدف من در سینما، ساختن فیلم‌هایی است که دارای جنبه‌های فرهنگی باشد، منظور از فرهنگ، نه اینکه کاری ادیبانه ارائه کنم که قهرمانانش برای هم شاهنامه بخوانند، مطلقاً چنین چیزی نیست، هدف من این است که در فیلم‌هایم بتوانم فرهنگ مردم، فرهنگ ایرانی را نشان دهم. . . . »علی حاتمی متولد 1323 هجری شمسی است. او در اواخر دوره‌ متوسطه به اداره‌ هنرهای دراماتیک رفت و کلاس‌های نمایشنامه‌نویسی را گذراند و بعد از مدتی از دانشکده هنرهای دراماتیک فارغ‌التحصیل شد. کار هنری او از سال اول تحصیل در دانشگاه با نمایش «دیب» آغاز شد. از دیگر نمایش‌های او می‌توان به «خاتون خورشید باف»، «آدم و حوا»، «حسن کچل» و «چهل‌گیس» نام برد. حاتمی سپس به کار ساخت فیلم‌های تبلیغاتی مشغول شد. بعدها شروع به همکاری با تلویزیون کرد و اولین کار مهمش در آنجا در مجموعه تلویزیونی «جنگل» سال 1347 به عنوان نویسنده و بازیگر بود. فعالیت در سینما را از سال 1349 به عنوان نویسنده و کارگردان با فیلم «حسن کچل» آغاز کرد. از آثار سینمایی او می‌توان به «طوقی» 1349، «باباشمل» 1350، «قلندر» 1351، «سوته دلان» 1356، «حاجی واشنگتن» 1361، «کمال‌الملک» 1363، «مادر» 1368، «دلشدگان» 1370 و. . . اشاره کرد. به همین مناسبت و به سراغ سینماگران نام آشنای ایران رفتیم و نظر آنها را پیرامون حال و هوای آثار حاتمی و تأثیر سینمای وی بر سینمای ایران را مورد بررسی قرار دادیم. حاصل این واگویه‌ها آن است که در ذیل از خاطر شما می‌گذرد. آثار حاتمی میراث تصویری سینمای ایرانعلی حاتمی هنرمندی تکرار ‌نشدنی بوده و همواره متعلق به تاریخ سینمای ایران خواهد بود. این فیلمساز صاحب سبک از اولین اثر خود یعنی «حسن کچل» تا پایان کار خود شهری آرمانی را طلب می‌کرد. او همواره در فیلم‌هایش از گذشته‌ای یاد می‌کرد که شاید اگر درتاریخ به آن مراجعه می‌کردیم، دوران بسیار بدی بود. اما منظور حاتمی از آن شهر، یک شهر آرمانی بوده است، شهری که همه انسان‌های آن همدیگر را دوست دارند. در این باره فریدون جیرانی، سینماگر نام آشنای ایران با بیان اینکه می‌توانیم بگوییم که جز فیلم‌های حاتمی میراث تصویری دیگری نداریم و تاریخ تصویری، جز در آثار او در فیلم‌های فرد دیگری نیست، معتقد است: « اگر هم نمونه‌ای دراین زمینه ارائه شده، نمونه درخشانی نیست. فکر نمی‌کنم در این دوره بتوانیم حاتمی دیگری پیدا کنیم و در کل معتقدم حاتمی تکرار‌شدنی نیست. او متعلق به زمانه خود بود و برگ آخر دفتر آن زمان بود و فکر نمی‌کنم باردیگری تکرار شود. »کارگردان «پارک وی» در پایان با تأکید‌ بر اینکه حاتمی تکرار‌شدنی نیست، می‌افزاید: «همان‌طور که تقوایی و کیمیایی هم دیگر تکرار نمی‌شوند. هر شرایطی، آدم‌ها و فیلمسازان خاص خود را دارد و اکنون هم شما می‌توانید فیلمسازان نسل خود را پیدا کنید. 10سال دیگر هم شاید بتوانند مانند این فیلمسازان را داشته باشید، اما بخشی از فیلمسازان متعلق به تاریخ هستند و تاریخ از آنها یاد خواهد کرد و آنها در تاریخ زنده خواهند ماند. »حاتمی، سعدی سینمای ایران بودجمشید مشایخی که بازی زیبای او در فیلم «سوته دلان» حاتمی فراموش نشدنی است با بیان اینکه زنده‌یاد «حاتمی» سعدی سینمای ایران بود که دیالوگ‌های حساب شده‌ای در فیلم‌هایش استفاده می‌کرد، تصریح می‌کند: «او حرف امروز را در قصه‌های دیروز می‌گفت و تاریخ برایش وسیله بود. حاتمی هنرمند توانایی بود که به تاریخ و ادبیات اشراف کاملی داشت و اثر را از فیلتر ذهن خود خارج و روایت می‌کرد. من در داستان‌های «مولوی»، «سلطان صاحبقران»، «سوته‌دلان»، «کمال‌الملک» و «هزاردستان» با او همکاری داشتم. ضمن اینکه قرار بود در «دلشدگان» هم حضور داشته باشم و حتی تست گریم دادم و قرارداد بستم اما نشد! عده‌ای نمی‌خواستند علی با من کار کند و همین افراد باعث شدند دلخوری‌هایی بین ما به‌وجود آید. من کار با او را خیلی دوست داشتم و خود حاتمی معتقد بود دیالوگ‌هایش را من از همه بهتر می‌گویم. » سینمای حاتمی، پایه‌گذار سینمای ملیمحمد علی کشاورز، بازیگر صاحب سبک سینما و تلویزیون ایران با آوردن نام حاتمی با آرامشی خاص گفت: «سال 59 مشغول بازی در سریال «سربداران» بودم که علی حاتمی «هزار دستان» را شروع کرد و این اولین کار من با او بود. البته قبلاً نمایشنامه‌هایی که نوشته بود را در تئاتر کار کرده بودم. علی از بچه‌هایی بود که از اداره هنرهای دراماتیک بیرون آمد و در رشته ادبیات دراماتیک تحصیل می‌کرد و در بعضی کلاس‌ها با هم بودیم. فیلم‌های خوبی هم ساخته بود مثل «سوته دلان» و «ستارخان» و در واقع فیلمنامه‌نویس ماهری بود و هنوز کسی نتوانسته به تبحر او در دیالوگ‌نویسی، به خصوص در زمان قاجار دست یابد. هنگام ساخت «هزار دستان» به من می‌گفت حالا دیگر باید با من کار کنی. او فیلمنامه‌اش را به کسی نمی‌داد، البته اینکه می‌گویند چیزی آماده نداشت، اشتباه است. علی همه چیزش آماده بود، منتهی دست کسی نمی‌داد و فقط به تعداد معدودی که با آنها آشنا بود، می‌داد. «هزار دستان» را من، مشایخی و انتظامی خواندیم ولی به خیلی از بازیگران نداد. حتی اینکه می‌گویند سرکار می‌آمد و می‌نوشت اصلاً درست نیست، تمام این چیزها را علی قبلاً نوشته بود، منتها وقتی سر صحنه می‌آمد، آنها را به کسانی که باید بازی می‌کردند، می‌داد. »بازیگر نقش «شعبان استخوانی» در سریال هزار دستان همچنین یادآور شد: « وقتی حاتمی این نقش را به من پیشنهاد کرد، گفتم اجازه بده روی نقش مطالعه کنم و ببینم دوستش دارم یا نه، دیدم با این کار می‌شود یک تجربه کار هنرپیشگی کرد. با جاهل‌های قدیمی و لوطی‌های محله‌های مختلف صحبت کردم تا به نقش نزدیک شوم. نزدیک به 5 بار هم گریمم عوض شد که هر بار 4 ساعت طول می‌کشید. من و انتظامی سنگین‌ترین گریم را داشتیم. به هر حال شروع به کار کردیم. شعبان نقشی بود که دوست داشتم و خوشبختانه از نظر مردم هم موفق بود. علی هم دقت زیادی روی کار داشت و حتی به جزئیات می‌رسید. «هزار دستان» واقعه‌ای تاریخی به روایت علی حاتمی بود. او به همراه فرخ غفاری از پایه‌گذاران سینمای ملی بودند. علی مطالعه زیادی داشت و مردم را خوب می‌شناخت و نقشش را به کسی می‌داد که بتواند آن را حس کند و حتی وسایلی که در صحنه انتخاب می‌کرد، حتماً باید اصل می‌بود و آنها را از موزه‌ها به امانت می‌گرفت که هنرپیشه با دیدن این اجسام قدیمی یک حس جدیدی را تجربه کند. بازیگرانش همه برایش مهم بودند چه آنکه نقشی بلند داشت و چه آنکه نقشش کوتاه بود. در فیلم «کمال الملک» هم همکاری‌ام با علی ادامه پیدا کرد که نقش «اتابک اعظم» را بازی می‌کردم و برای این فیلم هم تحقیقات و مطالعات زیادی را انجام دادم. »حاتمی سنت دیالوگ‌نویسی ایرانی را با خودش بردمرتضی احمدی، بازیگر پیشکسوت سینما و تلویزیون ایران در مورد حاتمی می‌گوید: «کوچه‌ای به نام حاتمی بود که هنوز هم هست و در آنجا با عمویش زندگی می‌کردند. اسم کوچه هم برای عمویش «عزیزالله خان حاتمی» نویسنده بزرگ رادیو بود. علی در کنار عمویش به اینجا رسید. علی مرد مردمداری بود و دیالوگ‌هایش مینیاتور بود و فکر نمی‌کنم کسی پیدا شده باشد که بتواند مانند او دیالوگ بنویسد. در فیلم «حسن کچل» به کارگردانی علی حاتمی فقط در تیتراژ خواندم و بازی نکردم و در مقابل اصرار حاتمی برای بازی کردن، گفتم علی جان من هر کار هم بکنم به اندازه تیتراژ مورد توجه مردم قرار نمی‌گیرد. که همینطور هم شد. «باباشمل» و«قلندر» را هم با او کار کردم و از کارهای بعد از انقلابش هم بازی در «هزاردستان» را پیشنهاد داد که آن زمان مسأله بیماری همسرم مطرح بود که مبتلا به سرطان بود که همه دار و ندارم را خرج او کرده بودم و خواه ناخواه من باید زیاد کار می‌کردم و نمی توانستم 2 سال مشغول یک کار باشم، «هزاردستان» 8سال طول کشید. به او هم گفتم من دوست تو هستم. بچه محل هستیم من چیزی را از تو مخفی نمی‌کنم، خیلی بدهکارم، باید کار کنم. علی هم حرف مرا قبول کرد و چیزی نگفت. ولی به عنوان دو تا بچه محل و دو تا دوست با هم تماس داشتیم و مرگش هم برای من خیلی سخت بود. علی حاتمی با وسواس عجیبی کار می‌کرد و به همین دلیل تمام آثارش به یادگار مانده است. »«آخرین پیامبر(ص)»، اثری که هرگز ساخته نشد«آخرین پیامبر(ص)» که به زندگی حضرت محمد(ص) مربوط می‌شد از جمله فیلمنامه‌های‌ آماده‌ مرحوم علی حاتمی بود که مجال ساختنش را پیدا نکرد و برای همیشه بایگانی شد. «زین‌العابدین رهنما» کتاب زیبا و قشنگی درباره‌ حضرت محمد(ص) نوشته بود که علی حاتمی تصمیم گرفت فیلمنامه‌ای براساس این کتاب آماده کند و آن را در قالب سریالی بسازد. با همکاری عزت الله انتظامی، مرحوم علی حاتمی توانست اجازه این کار را بگیرد و فیلمنامه‌ای را براساس آن اثر آماده کند. انتظامی درباره چرایی محقق نشدن این فیلم برای ساخت می‌گوید: «علی حاتمی خیلی دوست داشت راجع‌به حضرت محمد (ص) کاری بکند و سناریوی دیگری را با نام «آخرین پیامبر (ص)» آماده کرد و آن را به همراه دو فیلمنامه دیگر به نام‌های «آق‌بانو» و «گاردن‌پارتی» به من داد تا آن را بخوانم و نظرم را بدهم. آن را خواندم و خیلی خوشم آمد در واقع خیلی خوب روی آن کار شده بود. فقط پیشنهاد کردم به خاطر اینکه فضای کار درست در بیاید در کشورهای عربی ساخته شود که نظر خود حاتمی هم همین بود. این سناریو مورد تأیید مراجع قم هم قرار گرفت و پروژه بسیار عظیم بود و بعد از سریال «هزاردستان» تنها سریالی بود که دوست داشتم در آن بازی کنم که نشد. در واقع حاتمی می‌خواست دولت‌های دیگر را برای ساخت این مجموعه به مشارکت بکشاند اما افسوس اجل مهلتش نداد. » انتظامی در پایان سناریوهای علی حاتمی را بسیار خاص خواند و خاطرنشان کرد: « با وجود اینکه سناریوی سریال‌های حاتمی کامل است اما شخص دیگری نمی‌تواند آنها را بسازد. در واقع سبک حاتمی این بود که سناریوها را کامل نمی‌نوشت اما وقتی می‌خواندیم به پیکره کار پی می‌بردیم. او سر کار صبح به صبح دیالوگی را به بازیگران می‌داد. حاتمی تبحرش را در ساخت آثار تاریخی با «کمال‌الملک»، «سلطان صاحبقران» و «هزار دستان» نشان داده است. »