در تقویم مبارزات دانشجویی، 16 آذر به عنوان نماد این حرکت معرفی شده است بطوری که تحرکات جنبش دانشجویی با این خیزش تاریخی پیوند ناگسستنی دارد. گرچه عمر تاسیس دانشگاه در ایران در مقایسه با بسیاری ازکشورها چندان طولانی نمی باشد اما عمق حرکت دانشجویی در ایران از ژرفائی برخوردار است که کوتاهی عمر آن محسوس نیست. 16 آذر را می توان از این نظر نقطه عطف دانست که خیزشهای دانشجویی پس از خود را به نحوبسیار بارزی تحت تاثیر قرار داد و مفهومی جدید بخشید. بیهوده نیست که جنبش های دانشجویی کنونی علی رغم تکثر و تنوع در آراء و عقاید، هویت خود را در چنین روزی جستجو می کنند و به فراخور حال، آن روز را گرامی داشته و الهام بخش مسیر آتی خود میدانند. این وحدت نظر همچنین می تواند حاکی از وسعت عمل حرکت دانشجویان در آن روز باشد که در بطن خود بسیاری از عملکردهای آینده این جنبش را رقم زد . آنچه دراین مقاله می خوانید گوشه هایی از وقایع 16 آذر ماه 1332 ، همچنین نگاهی است به جنبش دانشجویی و عملکرد آن که بی شک با این روز نضج گرفت و در تقویم تاریخ این مرز و بوم تاریخ ساز شد.
****
پس از کودتاى 28 مرداد 1332 ، و بازگشت رژیم پهلوى به اریکه قدرت، تظاهرات دانشجویان دانشگاه تهران به عنوان اعتراض به ورود دنیس رایت، کاردار جدید سفارت انگلیس در ایران، از روز 14 آذر 1332 ، آ غاز گردید .
دانشجویان در دانشکده هاى خود تظاهرات پرشورى علیه رژیم کودتا برپا کردند. رژیم پهلوى که به خوبى از خشم ملت و خصوصا دانشجویان نسبت به خود و اربابان امریکا از پیش آگاه بود، با تمام قوا متوجه دانشگاه شد.
روز 15 آذر تظاهرات به خارج از دانشگاه کشیده شد و ماموران انتظامى، در زد و خورد با دانشجویان، شمارى را مجروح و گروهى را دستگیر و زندانى کردند. صبح روز 16 آذر 1332 ، گارد تا دندان مسلح رژیم پهلوى براى اولین بار وارد صحن دانشگاه شد تا فریاد مخالفان را در گلو خفه کند. . ماموران گارد با حمله به دانشجویان بى پناه سه تن از آنان را به نامهای شریعت رضوی، قندچ ی و بزرگ نی ا به شهادت رسا ندند. حادثه 16 آذر 1332 ، بعنوان یک روز (مقاومت تاریخى) در تاریخ دانشگاه تهران ثبت شد.
تاریخ مبارزات دانشجویان از زمان تأسیس اولین دانشگاه یعنی دانشگاه تهران در سال 1313 آغاز شد . توجه به حرکت ها و اعتراضهای دانشجویان از همان آغاز تا پیروزی انقلاب اسلامی از عمق آگاهی سیاسی آنان حکایت دارد. اما آنچه موجب شد روز شانزده آذر به نام روز دانشجو شناخته شود اتفاقی است که در شانزده آذر ماه سال 1332 در دانشگاه تهران بوقوع پیوست. بنا براین اصولا روحیه جوان و عدالت طلب دانشجو که با علم و آگاهی توام شده همواره نقش آفرین حوادث در عرصه اجتماع است . اما بزرگتر ین درس 16 آذر به نسلها ی آینده دانشگاه : آرمانخواه ی، اصولگرایی، تعهد، خودآگاهی و حساسیت سیاسی است. 16 آذر 32 نقطه عطف مبارزه دانشجو یان پس از کودتا ی 28 مرداد بود. مبارزهای که پایه های نظام را به لرزه درآورد. از جمله مهمترین پیامدهای حرکت خودجوش و ارزش آفرین 16 آذر را می توان موارد زیر برشمرد:
1.انسجام هرچه بیشتر تشکیلات سیاسی دانشجویان از 28 مرداد 32 در سالهای اختناق تا پیروزی انقلاب اسلامی
2.ایجاد انگیزه برای تداوم مبارزات دانشجویی
3.نقطه عطف مبارزات ضدآمریکایی جنبش دانشجویی
4.حفظ خشم و کینه عمومی علیه آمریکا تا آنجا که با تداوم حرکتهای ضد آمریکایی جنبش دانشجویی اولین اقدام
عملی دانشجویان دانشگاهها بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، فتح لانه جاسوسی بود که توسط دانشجویان پیرو خط امام صورت گرفت.
با این حال جنبش دانشجویی در صورت عدم توجه لازم خالی از آفات و مخاطرات نخواهد بود.نکات مهم در خصوص جنبش دانشجویی در ایران همانا تأکید ورزیدن بر دو عنصر برجسته کردن گفتمان عدال ت طلبانه و پیگیری آرمانهای انقلاب اسلامی تحقق می یابد و دقیقا از همین مسیر نیز می تواند آسیب پذیر شود . جنبش دانشجویی ایران که در شرایط کنونی در معرض توطئه های متنوع و گسترده و بسیار پیچیده برخی جریانها که قصد ایجاد بحران تئوریک واستراتژیک در هویت و تمامیت آن را دارند قرار گرفته؛ باید به این دو نکته مهم و محوری که گفت ه شد توجه جدی مبذول نماید.
الف- نگاهی به رویداد 16 آذر 1332
تاریخ مبارزات دانشجویان از زمان تأسیس اولین دانشگاه یعنی دانشگاه تهران در سال 1313 آغاز شد . توجه به
حرکت ها و اعتراض های دانشجویان از همان آغاز تا پیروزی انقلاب اسلامی از عمق آگاهی سیاسی آنان حکایت دارد .
اما آنچه موجب شد روز شانزده آذر به نام روز دانشجو شناخته شود رویدادی است که در شانزده آذر ماه سال 1332 در دانشگاه تهران بوقوع پیوست.
پس از کودتاى 28 مرداد 1332 ، و بازگشت رژیم پهلوى بر اریکه قدرت با کمک امریکا، نیکسون معاون رئیس جمهور امریکا در همان سال راهى ایران گردید. در حقیقت او مى آمد تا نتیجه سرمایه گذ ارى بیست و یک میلیون دلارى را که سازمان جاسوسى امریکا سیاه در راه کودتا و سرنگونى دولت مصدق هزینه کرده بود، از نزدیک مشاهده کند.
رهبرى نهضت مقاومت، قصد رساندن صداى اعتراض مردم را به گوش جهانیان داشت و تلاش لندن و واشنگتن را که مى خواست با مشروع جلوه دادن رژیم کودتا، امتیازات مورد نظر خود را در محیط آرام بدست آورد، خنثى کند . اجراى این برنامه به عهده کمیته هماهنگى دانشگاه تهران واگذار شده بود.
تظاهرات دانشجویان دانشگاه تهران، به عنوان اعتراض به ورود دنیس رایت، کاردار جدید سفارت انگلیس در ایران، از روز 14 آذر 1332 ، آ غاز گردید. دانشجویان دانشکده هاى حقوق و علوم سیاسى، علوم دندان پزشکى، فنى، پزشکى، داروسازى در دانشکده هاى خود تظاهرات پرشورى علیه رژیم کودتا برپا کردند. رژیم پهلوى که به خوبى از خشم ملت و خصوصا دانشجویان نسبت به خود و اربابان امریکا از پیش آگاه بود، با تمام قوا متوجه دانشگاه شد.
روز 15 آذر تظاهرات به خارج از دانشگاه کشیده شد و ماموران انتظامى، در زد و خورد با دانشجویان، شمارى را مجروح و گروهى را دستگیر و زندانى کردند. صبح روز 16 آذر 1332 ، گارد تا دندان مسلح رژیم پهلوى براى اولین باروارد صحن دانشگاه شد تا فریاد مخالفان را در گلو خفه کند.
در یکى از کلاسهاى درس دانشکده فنى، تعدادی از ماموران گارد رژیم شاه با نقشه از پیش تعیین شده و به بهانه واهی تمسخر چند تن از دانشجویان وارد کلاس درس شدند و با ایجاد جو رعب و وحشت، محیط را براى بهره بردارى و گرفتن زهر چشم دانشجویان آماده ساختند. ماموران گارد با حمله به دانشجویان بى پناه سه تن از آنان را به نامها ی شریعت رضوی، قندچی و بزرگ نیا به شهادت رساندند. قیام دانشجویان در 16 آذر 1332 ضربه شست تاریخی بر علیه شاه دیکتاتور و همزمان روز تولد جنبش دانشجوئی در ایران بود.
حادثه 16 آذر 1332 ، بعنوان یک روز (مقاومت تاریخى) در تاریخ دانشگاه تهران ثبت شد. از آن پس، همه ساله به رغم کوشش رژیم و ساواک، دانشجویان دانشگاه تهران و دیگر دانشگاههاى سراسر ایران مراسم و تظاهراتى به یاد شهیدان آن روز برپا مى کردند. 16 آذر رسالت سنگین دانشجویان را نشان داد. دانشجویان از آن به بعد در یافتند که همزمان باید در دو جبهه مبارزه کنند؛ در جبهه داخلی با استبداد و در جبهه خارجی با استکبار.
ب- پیشینه و شیوه فعالیتهای جنبش دانشجویی
اگرچه 16 آذر بعنوان روز دانشجو و نماد فعالیت جنبش دانشجویی شناخته شده است اما نباید فراموش کرد 1320 واکنشهای - پیشینه مبارزات دانشجویی به قبل از این باز می گردد بطوریکه دانشجویان در فاصله سالهای 1332مختلفی نسبت به رویدادهای کشور نشان داده اند از جمله: در پاییز سال 1328 جنبش دانشجویی در دانشگاه تهران به یکی از پایگاههای مهم و نقش آفرین نهضت ملی شدن صنعت نفت تبدیل شد. این نهضت در سال 1329 به اوج خود رسید. زمانی هم که دکتر مصدق مجلس چهاردهم را در اعتراض به سهیلی نخست وزیر وقت و تدین وزیر کشور به جرم دخالت در انتخابات ترک کرد، دانشجویان به منزل وی رفته و او را به مجلس آوردند. این اقدام از سوی حکومت خوشایند نبود، به همین دلیل بر روی دانشجویان آتش گشوده شد و در این واقعه رضا خواجه نوری شهید شد . در جریان ملی شدن صنعت نفت ایران دانشجویان به بسیج معلمان، دانش آموزان و کارگران پرداختند . پس از واقعه 16 آذر نیز تحرکات دانشجویی به حیات خود ادامه داد. در سال 1336 به هنگام حمله اسرائیل به کانال سوئز دانشجویان مخالفت خود را با سیاستهای تهاجمی آمریکا و دولتهای حامی اسرائیل در صحنه مسائل سیاسی بین المللی با اعتصاب و تظاهرات نشان دادند.
با تأسیس ساواک در روزهای پایانی سال 1335 نیز کنترل دانشجویان زیرنظر این سازمان با شدت بیشتری صورت گرفت. ولی با وجود کنترل شدید دستگاه امنیتی، دانشجویان در مسائل مختلف سیاسی به صورتهای گوناگون مخالفت خود را نشان می دادند. ضرورت اصلاح و دگرگونی امری نبود که با فشار مأموران ساواک حذف شود، بلکه شکل خود را تغییر داد و تا سال 1357 به سه طریق به شرح زیر ظاهر شد: 1 - در قالب اعتراضهای صنفی که گاه منجر به اعتصاب و تظاهرات می شد. 2- تکاپوی متناسب با تحولات سیاسی 3- تحول فرهنگی.
1 - اعتراضهای صنفی
اعتراضهای صنفی دانشجویان که گاهی نیز به خشونت کشیده می شدند عبارت بودند از: اعتراض به تدریس برخی اساتید، عدم ارائه برخی از دروس، کیفیت غذا، جمع آوری بعضی کتابها، دستگیری و اخراج بعضی اساتید و دانشجویان،واگذار نکردن خوابگاه در ترم تابستانی و لغو بعضی شهریه ها... که ضمن اعتصاب با راهپیمایی، شکستن شیشه ها، نوشتن شعارهایی بر روی دیوار، تجمع در محوطه دانشگاه، عدم حضور سر کلاس و خودداری از امتحان نارضایتی خود را نشان می دادند. یکی از وقایع مهمی که در تاریخ مبارزات دانشجویی تأثیر بسزایی گذاشت واقعه 5 و 6 اسفند 1351دانشگاه تبریز بود که در خواست صنفی دانشجویان با دخالت پلیس تبدیل به اعتصاب شد و بسیاری از دانشجویان زخمی شدند و دهها تن روانه زندان شدند. مهمترین عامل این حرکت مخالفت با ریاست دانشکده فنی قید شده است.
2- تکاپوی متناسب با تحولات سیاسی
با وجود کنترل و خفقان پلیس امنیتی در دانشگاهها، نیروهای فعال دانشجویی در مسائل سیاسی جامعه حضور داشتند و به مناسبتهای مختلف سیاسی حضور فعال خود را به نمایش می گذاشتند، به عنوان نمونه با نخست وزیری شریف امامی در شهریور 1339 دانشجویان دانشگاه تهران، سازمان دانشجویان را تشکیل دادند. اولین کنگره انجمنهای اسلامی در شهریور 1340 با شرکت 12 انجمن افتتاح شد و مبارزات داخلی در اثر ارتباط با حلقه مبارزان خارج ازکشور استوارتر شده و تکیه گاهی مطمئن برای ملت مبارز ایران شد.
3- تحول فرهنگی
جنبش دانشجویی در فرایند فعالیتهای خود از یک تحول فرهنگی نیز بهره مند شد. بسیاری از اندیشمندان اسلامی با تکیه بر امکانات بالقوه دانشجویی راهی نو پیش روی جوانان گشودند. از جمله دکتر شریعتی، آیت الله مطهری، آیت الله طالقانی و ... با تأسیس کانونهای فکری مانند حسینیه ارشاد تلاشهای گسترده ای را جهت پی ریزی بیداری اسلامی آغاز کردند.
ج- تفاوت حرکتهای دانشجویی پیش از 16 آذر و بعد از آن تا قبل از سال 1332 حرکتهای دانشجویی چندان پررنگ نبود و عمدتاً تحولات جامعه بود که دانشجو را نیز همراه خود می برد. هنگامی که در جامعه اتفاقی می افتاد حرکتهای دانشجویی در پی آن به وجود می آمد. اما ای ن وضع یت
پس از کودتای 28 مرداد تغییر یافت و اوج این تغییر اعتراضات دانشجو یان به مسافرت ن یکسون و در پ ی آن واقعه خونین 16 آذر بود. بعد از کودتا و با حاکم شدن جو اختناق، می توان گفت دانشگاه توانست بیشتر به خود توجه نماید.
این امر موجب شد تا حرکتهای دانشجویی قدرت بگیرد و پیشگام شود. این جریانی بود که در ابتدا به شکل انجمن اسلامی شروع شده بود. با توجه به همین تحول بود که چهارماه پس از کودتای 28 مرداد 32 علی ه دولت مل ی دکتر مصدق، دانشجویان علیه استبداد و استکبار پیشگام شدند و اول ین مبارزه ع لی ه دو جبهه استبداد داخل ی و استکبار خارجی را به انجام رساندند. پس از سال 1332 یک دوره سرکوب شروع شد که عملا تا سال 1339 ادامه پی دا کرد . درسال 1339 دانشگاه مجدداً نقش پیشرو داشت به طوری که در این سال دانشجویان ی ک اعتصاب سراسر ی داشتند وهمه دانشگاههای تهران به مدت سه روز تعطیل بود. حرکت مهم بعد ی جنبش اسلام ی دانشجو یی حمای ت از امام خمینی و نهضت پانزده خرداد بود.
دانشگاه و قیام 15 خرداد
در وقایع 15 خرداد 1342 یکی از گروههای فعال و مهم در مبارزه، اقدام دانشجویان بود. بامداد 15 خرداد 1342 به دنبال انتشار خبر دستگیری امام، تظاهرات بزرگی در دانشگاه تهران بخصوص دانشکده پزشکی برگزار شد. دانشجویان دانشگاه تهران به سرعت نسبت به دستگیر امام خمینی (ره) واکنش نشان دادند . بعضی از دانشجویان با سخنرانی و تشویق سایر دانشجویان اقدام به راهپیمایی و تظاهرات در محوطه دانشگاه کردند و ضمن حمل تراکت بزرگی که خبر از دستگیری امام خمینی می داد با دادن شعارهای ضد حکومتی در صدد راهپیمایی به طرف بازار تهران و حمایت ازبازاریان در مبارزه علیه حکومت شدند. بسیاری از دانشجویان در خیابانهای اطراف دانشگاه اجتماع کردند که تعداد زیادی از آنها توسط پلیس دستگیر شدند. در این روز خودروهای ارتشی به دانشگاه حمله کردند و بسیاری از دانشجویان و مردم جنوب شهر به شهادت رسیدند. در ادامه تظاهرات، دانشجویان با قطع سیم های تلفن دانشگاه و با سر دادن شعارهایی پلاکاردهایی از پارچه تهیه و بر سر در دانشگاه نصب کردند. دانشجویان با تکثیر و توزیع نوار سخنرانی روز عاشورای امام فعالیت خود را در کوی دانشگاه گسترش دادند که منجر به دستگیری و زندانی شدن گروهی از دانشجویان شد و آنان با تجمع خود دانشکده های مختلف را به تعطیلی کشاندند به طوری که پلیس به سختی توانست تظاهرات را سرکوب کند.
دانشجویان دانشسرای عالی تهران و دانشگاه پلی تکنیک نیز ضمن تجمع و دادن ش عارهایی علیه شاه مردم را به شرکت در تظاهرات ترغیب کردند. فردای آن روز دانشکده های فنی، حقوق و علوم سیاسی، علوم، پزشکی و دانشجویان دانشکده پلی تکنیک در دانشکده خود این جمله را نصب کردند:«مرگ بردیکتاترو خون آشام».
پانزده خرداد موضوعی بود که دانشجویان در سالهای بعد به مناسبت بزرگداشت این روز به تظاهرات، تجمعات، اعتصاب و ... اقدام می کردند. بعدها در 16 آذر 1346 نیز دانشجویان به مناسبت درگذشت مرحوم تختی به مخالفت با رژیم برخاستند و به نوعی درگذشت او را به رژیم نسبت دادند.
از اواخر دهه 1340 فعالیت دانشجویان بیشتر سیاسی بود و فعالیتهای صنفی نیز رنگ سیاسی به خود گرفت .
درخواستهای دانشجویان از امکانات آموزشی و رفاهی به مسائل سیاسی تغییر کرد و شعارهای ساده، جای خود را به بر روی دیوار دانشکده های ادبیات وحقوق وعلوم «... شعارهای آزادی زندانیان سیاسی، مرگ بر شاه، اتحاد، مبارزه سیاسی داد.
د- گسترش فضای باز سیاسی و حرکتهای دانشجویی
با تغییر سیاستهای محمدرضا شاه پس از روی کار آمدن کارتر از حزب دموکرات آمریکا، و جابجایی دولت 12 ساله هویدا با یک فرد تحصیلکرده آمریکا (جمشید آموزگار) فعالیت دانشجویان نیز شکل تازه ای به خود گرفت و دانشجویان در مبارزه با هدف سرنگونی حکومت علاوه بر شعارنویسی، تجمع، اعتراض ، اعتصاب و حمله به مأموران گارد... تظاهرات را به خیابانهای اطراف دانشگاه کشانده و شکل تازه ای به روند مبارزه دادند. در دهه 40 و اوایل دهه 50 رقابت بین گروههای چپ و راست از یک طرف و رشد حرکت اسلامی به رهبری امام خمینی از طرف دیگر ، احساس مسئولیت دانشجویان مسلمان را افزایش داد. در این دوره بحثهای تحلیلی و روشنگرانه شهید مطهری و دکتر شریعتی با استقبال فراوان دانشجویان روبرو شد. امام خمینی طی پیامی که در سال 1354 به یازدهمین نشست اتحاد یه انجمن های اسلامی دانشجویان اروپا و آمریکا ارسال کردند از اقدامات دانشجویان چنین تقدیر کردند :« تظاهرات بی سابقه مدارس و دانشگاههای سراسر ایران به حسب اعتراف شاه برای بزرگداشت 15 خرداد که شاه را دچار هیجان و سرگیجه نمود بروزرشد ملت و عکس العمل فشار و اختناق است. نزدیک شدن مدارس قدرم و دانشگاهها و پیوستن جبهه ه ای قد یم وجدید و نیز پیوستن اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان اروپا و آمریکا واکنش اوج بی فرهنگی و بی عدالتی دستگاه است».(16/9/1373 روزنامه کیهان)
بنابراین در اواخر دهه پنجاه ارتباط امام و دانشجویان از استحکام بالا یی برخوردار بود و تحرکات دانشجو یان در درود بر » : راستای اهداف نهضت اسلامی افزایش یافت تا آنجا که امام در سال 56 با چنین جملاتی از آنان تقد یر کرد:«جوانان پرشور دانشگاههای ایران که با قیام های هشیارانه پیاپی، وفاداری خود را به اسلام بزرگ و کشور عزیز خود ثابت کردند».(همان)
بدین ترتیب در سالهای 55 و 56 دانشجویان مسلمان با سلطه گری سازمان منافقین در فعالیت های دانشجویی مبارزه نمودند و معتقد بودند که باید حرکت را از درون مردم انجام داد و به مردم بیشتر نزدیک شد و از همین رو درسال 56 شاهد حرکتها، تظاهرات و اعتصاباتی هستیم که از دانشگاهها به بیرون نیز کشیده شد و جالب اینکه در تمامی این حرکتها، روی رهبری حضرت امام تأکید می شد و در سال 57 که انقلاب رسماً آغاز شد، وحدت و همراهی دانشجو و روحانی جزو شعارهای اصلی حرکت دانشجویی شد و صحن دانشگاه مقر برنامه ریزی تظاهرات و تجمعات گردید به طوری که در اعتراض به تأخیر ورود حضرت امام به ایران، عده ای از روحانیون در مسجد دانشگاه تجمع کردند.
57 برای دانشجویان با بحث در مورد مرگ دکتر شریعتی آغاز شد و به همین دلیل دانشگاهها - سال تحصیلی 56 محل برگزاری حادترین افشاگریها از طریق برپایی نمایشگاهها، سخنرانی ها، کنفرانس ها و آموزشهای سیاسی بود.
دانشجویان ضمن برگزاری مراسم شعرخوانی، سخنرانی توسط کانون نویسندگان ایران همسو با رخدادهای سیاسی روز به مبارزه خود ادامه دادند مانند صدور بیانیه و تحصن به مناسبت سالگرد وقایع مختلف، گسترش مجالس یادبود،ختم برای درگذشت دکتر شریعتی، حاج آقا مصطفی خمینی، عکس العمل به انتشار مقاله توهین آمیز نسبت به امام(ره) در روزنامه اطلاعات به امضای رشیدی مطلق، قیام 19 دی قم و 29 بهمن تبریز. این مبارزات نهایتا با انقلاب پرشکوه اسلامی پیوند خورده و همراه با خیل عظیم توده های مردم، نظام جمهوری اسلامی را رقم می زند . اگرچه مبارزات دانشجویان بدین صورت به بار می نشیند اما این به معنای اتمام جنبش دانشجویی نیست بلکه سرآغازی برتولد مجدد آن است که در کوران حوادث به یاری انقلاب شتافته و بعضا در دل انقلاب اسلامی، انقلابی دیگر می آفریند.تسخیر لانه جاسوسی از نمونه های مثال زدنی این عملکرد جنبش دانشجویی است.
اما بزرگترین درس 16 آذر به نسلهای آینده دانشگاه: آرمانخواهی، اصولگرایی، تعهد، خودآگاهی و حساسیت سیاسی است. 16 آذر 32 نقطه عطف مبارزه دانشجویان پس از کودتای 28 مرداد بود. مبارزه ای که پایه های نظام را به لرزه درآورد. از جمله مهمترین پیامدهای حرکت خودجوش و ارزش آفرین 16 آذر را می توان موارد زیر برشمرد:
1.انسجام هرچه بیشتر تشکیلات سیاسی دانشجویان از 28 مرداد 32 در سالهای اختناق تا پیروزی انقلاب اسلامی
2.ایجاد انگیزه برای تداوم مبارزات دانشجویی
3.نقطه عطف مبارزات ضدآمریکایی جنبش دانشجویی
4.حفظ خشم و کینه عمومی علیه آمریکا تا آنجا که با تداوم حرکتهای ضد آمریکایی جنبش دانشجویی اولین اقدام
عملی دانشجویان دانشگاهها بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، فتح لانه جاسوسی بود که توسط دانشجویان پیرو خط امام صورت گرفت.
ه- آسیب شناسی جنبش دانشجویی
اساساً جنبش های دانشجویی به گونه ای ذاتی و سرشتی خصلتی عدالت طلبانه دارند این امر به ویژه برای جنبش دانشجویی ایران از اهمیت و ضرورت بیشتری برخوردار است، زیرا که هم پیشینه و سابقة حرکت دانشجویی ایران و هم ماهیت اسلامی و اعتقادی آن و نیز شرایط خاص کنونی ضرورت رو آوردن به گفتمان عدال تطلبانه را چند برابر می کند.
در مقطع حساس دوران گذار تاریخی ای که جامعه در آن به سر می برد، امر تحقق عدالت و ایجاد پایه های اجتماعی مستحکم برای آن به صورت یک امر بسیار ضروری و مهم خودنمایی می کند. در واقع شرایط عمومی کشور باید به گونه ای گردد که جنبش ها و نهادهای مختلف، عدالت طلبی را به عنوان شعار محوری و مرکزی خود در رأس مطالبات خویش قرار دهند. بی شک یکی از نهادهای مهمی که می تواند نقش کلیدی و استراتژیکی در پیشبرد شعارعدالت خواهی ایفا نماید، جنبش دانشجویی و کلیت حرکت نهاد دانشگاه است.
آنچه بر جنبش دانشجویی لازم است تا بدان توجه داشته باشد اینست که امروزه برخی جریان ها تلاش دارند که اولاًَ جنبش دانشجویی را از هدف مهم آرمانی و استراتژیک خود یعنی تحقق عدالت اجتماعی دور کرده و ثانیاً از جنبش دانشجویی به عنوان رقیب و یا اهرم فشاری برعلیه حرکت هویت بخش دینی جامعه بهره گیرند. این خطر بزرگی است که برخی شئون و بخش های پیکرة جنبش دانشجویی را تهدید می کند و طریق مقابله با آن فقط از کانال هوشیاری ودرک خودآگاهانة قشر دانشجو و جنبش دانشجویی از موقعیت و جایگاه تاریخی خود ممکن می گردد.
نکات مهم در خصوص جنبش دانشجویی در ایران همانا تأکید ورزیدن بر دو عنصر برجسته کردن گفتمان عدالت طلبانه و عمل کردن تحت آرمانهای انقلاب اسلامی تحقق می یابد . اساساً در تمامی انقلاب های عصر گذار ازمدرنیته به جامعة آرمانی دینی که امروز در چشم انداز آن قرار گرفته و در آینده بیش از امروز با آن مواجه خواهیم بود؛به دلیل جوهر دینی انقلاب، جنبش دانشجویی به عنوان یک اهرم و بازوی مهم اجرایی و عملیاتی حرکت فراگیر دینی جامعه نقش بازی می کند. بنابراین جنبش دانشجویی در ایران امروز گفتمان عدالت طلبانة جنبش خودرا و آرمان ها و اندیشه های خود را نه در شعارها و ایدئولوژی های عصر روشن گری و سکولاریسم بلکه در چشم انداز معنوی تفکراسلامی جست وجو می نماید.
در این روزها که در آستانة سالگردی دیگر از 16 آذر 32 قرار گرفته ایم، بهترین و ضروری ترین نیاز و خدمت به جنبش دانشجویی، ارائة ارزیابی خودآگاهانه و واقعی از جایگاه و پایگاه آن و نیز شفاف سازی گفتمان و شعارهای محوری ای است که این جنبش باید ارائه نماید و ذیل آن متشکل گردد. به ویژه جنبش دانشجویی ایران که در شرایط کنونی در معرض توطئه های متنوع و گسترده و بسیار پیچیده برخی جریانها که قصد ایجاد بحران تئوریک و استراتژیک در هویت و تمامیت آن را دارند قرار گرفته؛ باید به این دو نکته مهم و محوری که گفته شد توجه جدی مبذول نماید .
پیوستگی دو ویژگی یاد شده، به گونه ای است که کم توجهی به یک وجه یا رکن، می تواند مسیر انحرافی ای بگشاید که فرصت طلبان در آن جایی برای ترکتازی بیابند. البته تجربة تاکنونی جنبش دانش جویی ایران، حکایت گرحفظ هوشیاری ها و جهت تقویت حرکت اصیل به سوی کمال بوده است و قطعا از این پس نیز بر این مدار تداوم و بسط می یابد.
نتیجه گیری
16 آذر ماه 1332 روزی است که جنبش دانشجویی ایران هویت خود را با آن گره زده و بدان شناخته می شود .
اگرچه پیش از این روز و پس از آن این جنبش تحرکات قابل توجهی داشته است اما می توان گفت 16 آذر بطور واضح و آشکاری حد فاصل دو نوع حرکت با ویژگیهای متمایز است. مهمترین این تمایزات عبارتند از:
1- پیش از 16 آذر، جنبش دانشجویی بیشتر یک حرکت تابع و پیرو تحرکات توده های مردم بود . در واقع ابتدا مردم دست به فعالیتی می زدند، آنگاه دانشجویان نیز به پیروی از مردم دست به کار شده و فعالیت می نمود؛ اما آذر را می توان نقطه آغاز عملکرد فعالانه و پیشگام برای جنبش دانشجویی دانست . از این تاریخ به بعد تحرکات دانشجویی این توان را می یابند که وظیفه آگاهی بخشی به مردم را به عهده گرفته و آنان را در قبال وقایع سیاسی واجتماعی به حرکت و جنبش وادارند.
2- پیش از این تاریخ، جنبش دانشجویی کمتر تشکیلاتی و نهاد یافته، و بیشتر تحرکات آن خود جوش و برنامه ریزی نشده بود.اما 16 آذر سر منشاء سازمان یافتن تحرکات آتی این جنبش و کسب خود آگاهی نسبت به عملکرد خود است.
3- این جنبش پیش از این متاثر از متغیرهای زمان و در انتظار حوادثی بود که دیگران آن را رقم می زدند و او تنها در مقام دفاع و اعتراض از خود واکنش نشان می داد، اما 16 آذر وی را به حرکتی حادثه ساز و جریان ساز تبدیل نمود.
4- با نگاه به تحرکات دانشجویان پیش از این تاریخ، نحوه عملکردها جنبه مقطعی و موقت داشته و از یک تاریخ مشخص شروع و در تاریخی دیگر(عموما خیلی کوتاه و چند روزه) تمام می شد. اما تداوم و استمرار از جمله صفات مشخصه تحرکات دانشجویی، پس از 16 آذر است.
5- شانزده آذر نقطه عطف خروج تدریجی جنبش دانشجویی از تحرکات صنفی به سوی حرکتهای سیاسی - مذهبی- اجتماعی است.
6- نهایت آنکه این روز از نظر گستره حرکت و وسعتی که داشت قابل مقایسه با حرکتهای پیشین این جنبش نیست، بطوریکه دانشجویان دانشکده های مختلف حرکتی هماهنگ و یکسان داشتند و در سطح جامعه نیز انعکاس بسیار وسیعی داشت. بسیاری از دانشکده های شهرستانها نیز به پشتیبانی از دانشگاه تهران دست به اعتصاب زدند. نوع مقابله با دژخیمان رژیم نیز قابل مقایسه با تحرکات پیشین دانشجویی نیست.
