جوان آنلاین: در صنعت هوانوردی هر پرواز پیش از آنکه به آسمان برسد، باید از آزمون الزامات فنی و ایمنی عبور کند. حالا هواپیما‌های بوئینگ MD در کانون این آزمون قرار گرفتند. با دستور سازمان هواپیمایی کشوری، پرواز هواپیما‌های MD که فاقد صلاحیت پروازی هستند یا دستورالعمل‌های ایمنی را اجرا نکرده‌اند، تا زمان رفع نقص فنی و دریافت صلاحیت پروازی از ابتدای مهرماه ممنوع شده است. اما ایرلاین‌ها در واکنش به دستورالعمل سازمان هواپیمایی، به جای چاره‌جویی و جایگزینی هواپیما‌های ایمن، در نامه‌ای به رئیس‌جمهور در خصوص پیامد‌های این تصمیم برای صنعت هوانوردی هشدار دادند و اعلام کردند که این تصمیم می‌تواند به کاهش پروازها، افزایش قیمت بلیت، فشار مضاعف بر ایرلاین‌ها، کاهش تاب‌آوری حمل‌ونقل هوایی و ظرفیت خدمت‌رسانی در شرایط بحران منجر شود. این بهانه‌جویی‌ها در حالی است که ایمنی قابل مذاکره نیست. متأسفانه برخی شرکت‌های هواپیمایی حاضر نیستند از سود‌های میلیون‌دلاری خود بگذرند، حتی اگر ایمنی و جان مردم در خطر باشد. لابد شرکت‌های بیمه قرار است جور بی‌مسئولیتی ایرلاین‌های متخلف را بکشند.
هواپیما‌های مسافربری خطوط هوایی ایران به طور متوسط بالای ۳۵سال عمر دارند. یکی از این هواپیماها، هواپیمای بوئینگ MD داگلاس است. طبق نظر کارشناسان و آمار‌های موجود، این هواپیما دارای آمار بسیار بدی در سوانح هوایی است.
براساس سانحه‌ای که در دنیا رخ داد، یک امریه صلاحیت پروازی برای موتور‌های هواپیمای MD یا همان JT۸D صادر شد و این مشمول کلیه هواپیما‌های MD در کل جهان، از جمله ایران است. براساس آنچه فعالان صنعت می‌گویند علت موضوع امریه فنی صادرشده در سال ۲۰۲۱ از سوی مراکز مربوطه جهانی درباره بازرسی و تعویض پره‌های مراحل سوم و چهارم توربین کم‌فشار موتور این ناوگان با پره نو است و شرکت‌های بهره‌بردار اعلام کرده‌اند پره‌های نو در بازار موجود نیست، امکان تأمین آن نیز وجود ندارد و در انتظار یکی از شرکت‌های داخلی برای تولید آن هستند. با توجه به محدودیت‌های موجود، امکان جایگزینی پره‌های قدیمی با نو اندکی زمان‌بر است. ایرلاین‌ها مدعی هستند که ادامه بهره‌برداری از موتور‌های واجد شرایط با انجام بازرسی‌ها و رعایت الزامات مشخص تا یک‌سال و دوماه آینده امکان‌پذیر است. اکنون رعایت این الزامات به یکی از چالش‌های مهم میان نهاد ناظر و شرکت‌های بهره‌بردار تبدیل شده و سازمان هواپیمایی کشوری با تأکید بر ضرورت انطباق مقررات ایمنی پرواز هواپیما‌های مشمول را متوقف کرده است.
کارشناسان صنعت هوایی می‌گویند: دم هواپیما مسئول تعادل هواپیما در آسمان است. در هواپیما‌های بوئینگ MD، موتور‌ها روی دم قرار گرفته و اصطلاحاً به آن می‌گویند دم سنگی. چنانچه برای موتور اتفاق یا اشکالی پیش بیاید، ممکن است به دم آسیب برسد و باعث به‌هم خوردن تعادل هواپیما در آسمان شود. از این رو سازمان هواپیمایی کشوری به عنوان یک نهاد حاکمیتی برای جلوگیری از تکرار سانحه توپولوف ۱۵۴ که چند سال پیش در قزوین سقوط کرد، ایمنی دقیق را نظارت می‌کند. شاید زمین‌گیر شدن این هواپیماها به دلیل نقص موتور ظرفیت عملیاتی ناوگان را کاهش دهد و هزینه‌هایی به شرکت‌های هواپیمایی تحمیل کند، اما پرواز پیش از آنکه یک فعالیت اقتصادی باشد مسئولیتی در قبال جان انسان‌هاست. مسئولیتی که نه به تعویق انداختن آن پذیرفتنی است و نه مذاکره بر سر آن. به عبارت بهتر «ایمنی قابل مذاکره نیست». براساس آمار، تعداد ناوگان فعلی ۵۳ فروند است که از این تعداد، ۴۱ فروند عملیاتی است.
حوادث MD در ایران چند مورد است؟
آمار از دست رفتن موتور‌های JT۸D-۲۰۰ هواپیما‌های MD که در سامانه گزارش‌گیری ایکروز ثبت شده، حاکی از ۳۱ حادثه است. این حوادث در سال ۱۴۰۰ برابر ۹ مورد، در سال ۱۴۰۱ برابر شش مورد، سال ۱۴۰۲ شامل هفت مورد، سال ۱۴۰۳ شامل پنج مورد، سال ۱۴۰۴ برابر هفت مورد و سال ۱۴۰۵ نیز دو مورد بوده است. پرواز‌های اتفاق‌افتاده نیز متعلق به ۱۰ پرواز ایران‌ایرتور، هشت پرواز آتا، پنج پرواز تابان، سه پرواز کاسپین، سه پرواز چابهار، سه پرواز کیش، سه پرواز کیش‌ایر، یک پرواز زاگرس و یک پرواز فلای کیش بوده است.
چندی پیش سازمان هواپیمایی کشوری در بخشنامه‌ای به شرکت‌های بهره‌بردار ناوگان MD اعلام کرد که از ابتدای اول مهر ۱۴۰۵، فروش بلیت و ایجاد هرگونه تعهد در قبال مسافران برای پرواز با هواپیما‌های MD مشمول محدودیت بهره‌برداری ممنوع است. در این بخشنامه آمده بود، هواپیما‌هایی که الزامات این امریه درباره موتور‌های آنها اجرا شده یا براساس سوابق فنی، هنوز موعد اجرای آن فرا نرسیده است، از ممنوعیت مستثنا خواهند بود. تشخیص نهایی مشمول یا غیرمشمول بودن هر هواپیما نیز بر عهده معاونت استاندارد پرواز سازمان هواپیمایی کشوری اعلام شده است. این سازمان همچنین شرکت‌های هواپیمایی را موظف کرد تکلیف بلیت‌هایی را که پیش از صدور این بخشنامه برای پرواز‌های مشمول فروخته شده است، مشخص کنند و اعلام کرد که شرکت‌ها باید در صورت امکان از هواپیمای جایگزین مجاز استفاده کرده یا مسافر را با رعایت حقوق مسافر به پرواز سایر شرکت‌ها منتقل کنند، در غیر این صورت، پرواز باید لغو، مسافر مطلع و وجه بلیت به‌طور کامل مسترد شود.
واکنش برخی از شرکت‌های هواپیمایی به دستورالعمل
در واکنش به دستورالعمل سازمان هواپیمایی، مدیران عامل شرکت‌های هواپیمایی در نامه‌ای به رئیس‌جمهور در خصوص پیامد‌های این تصمیم برای صنعت هوانوردی هشدار دادند و اعلام کردند که این تصمیم می‌تواند به کاهش پروازها، افزایش قیمت بلیت، فشار مضاعف بر ایرلاین‌ها و تهدید اشتغال و معیشت خانوار‌های مشاغل وابسته به صنعت هوانوردی، کاهش تاب‌آوری حمل‌ونقل هوایی و ظرفیت خدمت‌رسانی در شرایط بحران منجر شود. فعالان حوزه هوانوردی ضمن درخواست از رئیس‌جمهور برای پیگیری موضوع ممنوعیت پرواز MDها عنوان کردند که آمادگی دارند به همراه معاونان مهندسی و تعمیرات، مدیران مراکز تعمیراتی موتور و کارشناسان ذی‌ربط، مستندات و توضیحات تخصصی، تشریح پیامد‌ها و تبیین راهکار‌های استمرار بهره‌برداری ایمن را ارائه دهند.
مدیرعامل هما: ایرلاین‌ها نتوانستند هواپیمایی کشوری را متقاعد کنند
در برابر ادعای ایرلاین‌ها، مدیرعامل هما از تشکیل جلساتی با حضور مدیران شرکت‌های هواپیمایی، مالکان هواپیما‌های MD، مدیران مهندسی و شرکت‌های تعمیراتی خبر می‌دهد و می‌گوید: راهکار‌های پیشنهادی برای ادامه فعالیت این هواپیماها بررسی شد، اما ایرلاین‌ها راهکار جایگزینی که بتواند تأیید سازمان هواپیمایی کشوری و کارشناسان فنی را دریافت کند، نتوانستند ارائه کنند. وی می‌افزاید: برای فراهم شدن شرایط ورود قطعه موردنیاز مکاتباتی با نهاد‌های مربوطه از جمله ریاست‌جمهوری انجام دادند. با این حال تأمین قطعه و رفع محدودیت فنی همچنان از موضوعات مهم بود.
عبوالحی با اشاره به تفاوت شرایط فنی هواپیماها می‌گوید: ممکن است یک هواپیما از نظر ظاهری و وضعیت عمومی سالم باشد، اما همچنان مشمول یک‌دستورالعمل صلاحیت پرواز (AD) باشد. بنابراین سالم بودن کلی هواپیما به این معنا نیست که بتوان بدون رعایت الزامات تعیین‌شده پرواز آن را ادامه داد. تأخیر در پروازها هرچند برای مسافران ناخوشایند است، اما در شرایطی که الزامات ایمنی تأمین نشده باشد انجام ندادن پرواز تصمیم درست‌تری است.
سازمان هواپیمایی: ایمنی مسافران قابل معامله نیست
همچنین رئیس سازمان هواپیمایی کشوری در نشست خبری با انتقاد از مقاومت برخی ایرلاین‌ها و عدم زمین‌گیر کردن این هواپیماها می‌گوید: شرکت‌های هواپیمایی موظف به اجرای دستورالعمل‌های صلاحیت پروازی هستند و کمبود ناوگان نمی‌تواند توجیهی برای ادامه پرواز هواپیما‌های دارای نقص ایمنی باشد.
شیرودی از برخورد قاطع با شرکت‌هایی خبر می‌دهد که از اجرای الزامات فنی خودداری کنند و می‌گوید: محدودیت‌ها تا زمان اجرای کامل دستورالعمل‌های مربوط به هواپیما‌های مشمول ادامه خواهد داشت. چالش اصلی صنعت هوانوردی، ایجاد تعادل میان حفظ ایمنی پروازها و تأمین ظرفیت موردنیاز مسافران است. توقف هواپیما‌های دارای نقص ممکن است در کوتاه‌مدت فشار عملیاتی ایجاد کند، اما رفع این مشکل باید از مسیر تعمیرات استاندارد، تأمین قطعات و نوسازی ناوگان دنبال شود؛ نه با نادیده گرفتن الزامات ایمنی.
یکی از نگرانی‌های شرکت‌های هواپیمایی و مسافران، احتمال کاهش ظرفیت پروازها و افزایش قیمت بلیت در پی توقف فعالیت هواپیما‌های دارای نقص است. وی می‌گوید: اگر شرکت‌های هواپیمایی نتوانند ظرفیت از دست‌رفته را با هواپیما‌های دیگر جبران کنند، احتمال کاهش تعداد پرواز‌های برخی مسیر‌ها وجود دارد. در مقابل، ورود هواپیما‌های جدید و استفاده بهتر از ناوگان موجود می‌تواند فشار بر ظرفیت پروازی را کاهش دهد.
شیرودی با اشاره به پیگیری این موضوع از سال ۱۴۰۰ می‌گوید: سازمان هواپیمایی کشوری اجرای دستورالعمل صلاحیت پروازی و نوسازی تیغه‌های توربین هواپیما‌های MD را دنبال کرده است. به گفته او، سازمان هشت روش جایگزین نیز برای شرکت‌های هواپیمایی دارای این هواپیماها در نظر گرفته تا بتوانند نسبت به جایگزینی هواپیما یا رفع نقص فنی اقدام کنند. سازمان چندین بار برای اجرای این اقدامات به ایرلاین‌ها مهلت داده، اما اقدامی انجام نشده است. وی با اشاره به حادثه شکست تیغه توربین در یکی از پروازها در ابتدای مهرماه ۱۴۰۵ می‌گوید: پس از این حادثه، ریسک پرواز هواپیما‌های MD دارای نقص برای سازمان قابل پذیرش نیست.
به گفته رئیس سازمان هواپیمایی، کارکنان اداری این شرکت‌ها به فعالیت خود ادامه می‌دهند و مهمانداران و نیرو‌های فنی می‌توانند در هواپیما‌های دیگر مشغول به کار شوند. خلبانان و کمک‌خلبانانی نیز که از پرواز با این هواپیماها کنار گذاشته می‌شوند، با چند ساعت آموزش امکان فعالیت در هواپیما‌های دیگر را خواهند داشت.
شیرودی با انتقاد از ایرلاین‌های متخلف می‌گوید: برخی شرکت‌های هواپیمایی حاضر نیستند از سود‌های میلیون‌دلاری خود بگذرند، حتی اگر ایمنی و جان مردم در معرض خطر باشد. سازمان تا زمان اجرای دستورالعمل صلاحیت پروازی برای MDهای دارای نقص ایمنی، در برابر این موضوع ایستادگی خواهد کرد. به نظر می‌رسد اصرار ایرلاین‌ها به عدم زمین‌گیری این هواپیماها و بهانه‌جویی‌ها، بیمه بودن هواپیماست و قرار است جور بی‌مسئولیتی آنها را شرکت‌های بیمه و مسافرانی که جانشان کف دستشان است، بپردازند.
