جوان آنلاین: در چند سال نخست جنگ اوکراین، حملات جنگ ترکیبی روسیه در اروپا همچنان اندکی پایین‌تر از آستانه‌ای قرار داشت که ممکن بود واکنش جمعی کشور‌های عضو ناتو را برانگیزد. از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، کابل‌های زیردریایی قطع می‌شدند، مواد آتش‌زا در بسته‌های باری پنهان می‌شدند و کارخانه‌ها و انبار‌های تسلیحاتی در سراسر اروپا هدف حملات قرار می‌گرفتند. متحدان برای مقابله با این تهدید، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی را تقویت کردند، گشت‌زنی‌ها در دریای بالتیک را افزایش و تبادل اطلاعاتی را گسترش دادند. بااین‌حال، رویکرد ناتو عمدتاً دفاعی باقی ماند، زیرا این حملات پراکنده، در مقیاسی محدود و به‌اندازه‌ای قابل‌انکار بودند که مسکو می‌توانست مسئولیت آنها را انکار کند. امروز دیگر چنین نیست. اگر کسی دو سال پیش وضعیت امروز ناتو را با حضور پهپاد‌ها در حریم هوایی کشور‌های عضو، سقوط یک موشک کروز روسی در خاک لهستان و کشف مواد منفجره در فرودگاهی آلمانی، آن هم بدون هیچ واکنش جمعی معناداری از سوی ائتلاف توصیف می‌کرد، باورکردنی نبود.
افزایش هزینه برای ناتو
درباره اهداف ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه، ابهام چندانی وجود ندارد. هدف این حملات، ایجاد شکاف در وحدت ائتلاف، آزمودن میزان پایبندی اعضا به ماده ۵ پیمان ناتو و افزایش هزینه حمایت از اوکراین است. البته ناتو این حملات را نادیده نگرفته است. ائتلاف این رویداد‌ها را زیر نظر دارد، درباره آنها تحقیق و گاهی نیز حملات را رهگیری می‌کند، اما واکنشی که صرفاً به هر حادثه به‌صورت جداگانه می‌پردازد، بازدارندگی محسوب نمی‌شود و پوتین این تفاوت را می‌داند. تا زمانی که هر اقدام تحریک‌آمیز روسیه برای مسکو تنها هزینه‌ای در حد سرنگونی یک پهپاد داشته باشد، پوتین دلیلی کافی برای ادامه تشدید تنش خواهد داشت. هر مرحله از این تشدید تنش نیز به نوبه خود خطر آن را افزایش می‌دهد که یکی از این حوادث به تلفات انسانی فاجعه‌بار منجر شود.
تغییر راهبرد در دو جهت
برای روسیه، استفاده از تاکتیک‌های ترکیبی شیوه‌ای تازه نیست. شوروی از دهه ۱۹۲۰ و در سراسر دوران جنگ سرد، به آنچه «اقدامات فعال» می‌نامید متکی بود، یعنی استفاده از نیرو‌های نیابتی محلی، گروه‌های پوششی و نیرو‌های نامنظم برای دستیابی به اهداف سیاسی. پوتین امروز اساساً همان الگو را دنبال می‌کند و می‌کوشد با استفاده از تاکتیک‌هایی که پایین‌تر از آستانه جنگ متعارف قرار می‌گیرند و به اعضایی که مستقیماً متأثر نشده‌اند بهانه‌ای برای تردید در واکنش می‌دهند، اعتماد متحدان به ماده ۵ ناتو را تضعیف کند. اعضای ناتو مدت‌هاست با این الگوی رفتاری روسیه آشنایی دارند. بیشتر اعضای اروپایی ائتلاف طی دو دهه گذشته بار‌ها هدف حملات ترکیبی قرار گرفته‌اند، اما روسیه پس از تهاجم سال ۲۰۲۲ به اوکراین، راهبرد خود را از دو جهت مهم تغییر داده است. نخست، تعداد حملات را به‌طور چشمگیری افزایش داده است. بر اساس گزارش مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، شمار موارد ورود غیرمجاز روسیه به قلمرو کشور‌های اروپایی در سال نخست جنگ چهار برابر شد. دوم، روسیه دامنه تاکتیک‌های خود را متنوع‌تر کرده است. در کنار کارزار‌های آشنای انتشار اطلاعات نادرست، نقض حریم هوایی و حملات سایبری، عوامل مرتبط با مسکو در خطوط راه‌آهن خرابکاری کرده‌اند، بسته‌های آتش‌زا را در هواپیما‌های باری قرار و به شبکه‌های تبهکار در داخل اروپا پول داده‌اند تا انبار‌های تسلیحاتی را به آتش بکشند.
اختیارات محدود ناتو
بخشی از مشکل، ساختاری است. ناتو در سال ۱۹۴۹ برای دفاع جمعی در برابر حملات مسلحانه‌ای تأسیس شد که بتوان مسئولیت آنها را به عامل مشخصی نسبت داد. این ائتلاف برای تحمیل هزینه در واکنش به اقداماتی طراحی نشده بود که مسئولیت آنها قابل‌انکار است. ناتو به‌عنوان یک ائتلاف نظامی دفاعی، اختیار اعمال تحریم یا اخراج عوامل روسیه از کشور‌های عضو را ندارد. این اختیارات در دست دولت‌های عضو و اتحادیه اروپاست. ناتو از نشست سال ۲۰۱۴ خود تاکنون اعلام کرده است که حمله سایبری یا ترکیبی می‌تواند، بسته به شرایط هر مورد، ماده ۵ را فعال کند، اما ائتلاف هرگز آستانه اقدام را مشخص نکرده است. حتی در مواردی که ائتلاف می‌تواند به‌صورت جمعی اقدام کند برای مثال، از طریق عملیات سایبری تهاجمی، این کار مستلزم اجماع میان ۳۲ کشور است که تاریخچه‌ها، سیاست‌های داخلی و میزان تمایل بسیار متفاوتی برای پذیرش خطر دارند.
تلاش ناتو برای مقابله با روسیه
در یک سال پس از نشست سران ناتو در سال ۲۰۲۳، روسیه همچنان بر شدت اقدامات خود افزود، حملات ترکیبی‌اش در اروپا را سه برابر کرد و راه‌های تازه‌ای برای هدف قرار دادن قلمرو ناتو آزمود؛ از جمله اخلال در سامانه‌های راه‌آهن اروپا. در نتیجه، ائتلاف توانایی‌های خود را برای شناسایی، بررسی‌های فنی و جرم‌شناختی و واکنش به حملات بهبود بخشید. اعضای ناتو بهترین تجربه‌ها و شیوه‌های عملی را با یکدیگر به اشتراک گذاشتند، در تمرین‌های شبیه‌سازی‌شده‌ای شرکت کردند که برای آزمودن گزینه‌های واکنش طراحی شده بود و راهبرد تازه‌ای برای مقابله با اطلاعات نادرست تدوین کردند. کشور‌های متعددی، از جمله استونی، آلمان، لهستان و بریتانیا به‌طور مستقل تحقیقاتی را آغاز کردند. در پی پیگرد قضایی مظنونان برآمدند و دیپلمات‌های روس یا افرادی را که مظنون به فعالیت‌های اطلاعاتی بودند، اخراج کردند. این اقدامات مهم بودند، اما برای بازداشتن روسیه از ادامه حملات کافی نبودند.
پیام‌های متناقض ترامپ
انتظار می‌رفت چنین سلسله‌ای از رویداد‌ها واکنشی فوری و جمعی از سوی ناتو به دنبال داشته باشد، اما تشدید تدریجی حملات روسیه باعث شده است این کشور بتواند اقدامات هرچه خطرناک‌تری انجام دهد، بی‌آنکه هزینه چندانی بپردازد. متحدان این حوادث را بررسی کرده‌اند و به شکلی به آنها واکنش نشان داده‌اند. بااین‌حال، همچنان به رویکرد موردبه‌موردی پایبند مانده‌اند که در سال ۲۰۱۴ تعیین شد. هدف از این رویکرد، حفظ انعطاف‌پذیری ائتلاف بود، اما در عمل مانع شده است اعضای ناتو این حملات را در مجموع و در پیوند با یکدیگر بررسی کنند. تردیدی نیست که ناتو باید در برابر تشدید اقدامات مسکو واکنشی قاطع‌تر نشان دهد، بااین‌حال، هر راهبرد تازه‌ای باید از قدرتمندترین عضو ائتلاف، یعنی ایالات متحده، آغاز شود. دولت ترامپ درباره این حملات پیام‌های متناقضی فرستاده است: گاهی آنها را نادیده گرفته، گاهی بهانه‌های علنی روسیه را پذیرفته و گاهی نیز از واکنش‌هایی دفاع کرده که استفاده از زور را در بر می‌گیرند.
خوش‌اقبالی رو به افول ناتو
ابراز عزم و اراده تنها نیمی از راه است. متحدان باید هزینه‌های ادامه حملات را نیز به شکلی ملموس به روسیه تحمیل کنند. توقیف یک کشتی روسی از سوی نروژ در سؤالبارد در ماه سپتامبر، به‌عنوان مجازات امتناع مسکو از پرداخت غرامت به یک شرکت انرژی اوکراینی که روسیه در کریمه آن را تصرف کرده بود، نمونه‌ای از این اقدامات است. بازرسی‌های مکرر فرانسه از نفتکش‌های روسی مشمول تحریم نیز نمونه دیگری است. متحدان ناتو باید به دنبال اقدامات بیشتری از این دست باشند. پوتین از سال ۲۰۲۲ تاکنون از هر ابزار قابل‌تصوری برای متوقف کردن جریان کمک‌ها به کی‌یف استفاده کرده است. ناتو خوش‌اقبال بوده است که هیچ‌یک از حملات ترکیبی روسیه تاکنون به تلفات انسانی فاجعه‌بار منجر نشده است، اما با افزایش مداوم میزان خطرپذیری پوتین، تصور اینکه این خوش‌اقبالی سرانجام پایان یابد، چندان دشوار نیست.
جولیان اسمیت*
*مشاور امنیت ملی بایدن از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۳،
۷ اکتبر ۲۰۲۶- فارن افرز
