جوان آنلاین: پروژه ملی سامانه گرمسیری با هدف مهار آبهای مرزی و انتقال آن به دشتهای مستعد ایلام و کرمانشاه به اجرا در آمده است. طرحی راهبردی در غرب کشور که در زمینهای کشاورزی شهرستانهای ایلام، چوار، مهران و دهلران را زیر پوشش قرار میدهد و میتواند چهره کشاورزی مناطق کمآب و مرزی را تغییر دهد. تأمین پایدار آب، افزایش بهرهوری زمین، توسعه تولید و فعالیتهای وابسته به کشاورزی و تثبیت جمعیت روستایی، از ظرفیتهای این پروژه است. عملیات اجرایی این طرح در ایلام از سال ۱۳۹۲ آغاز شد و از سال ۱۳۹۴ شتاب گرفت. اگرچه تاکنون بخشهایی از طرح به بهرهبرداری رسیده، اما استفاده از تمام ظرفیت آن همچنان به تأمین منابع مالی وابسته است. احمد کرمی، استاندار ایلام در گفتوگو با «جوان»، ضمن تشریح آخرین وضعیت اجرا، از نیاز به بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان اعتبار برای تکمیل سامانه و آثار اقتصادی و اجتماعی پروژه ملی سامانه گرمسیری میگوید.
سامانه گرمسیری چه جایگاهی در توسعه کشاورزی ایلام دارد و چه محدودهای را پوشش میدهد؟
این سامانه از مهمترین طرحهای ملی توسعه منابع آب و خاک است که با هدف مهار آب رودخانه سیروان و هدایت آن به دشتهای حاصلخیز کرمانشاه و ایلام اجرا شده است. مسیر کلی طرح از شمال کرمانشاه تا موسیان دهلران امتداد دارد و طول آن به ۳۶۵ کیلومتر میرسد. در استان ایلام، هدف نهایی زیر پوشش قرار دادن ۱۸ هزار و ۶۰۰ هکتار از زمینهای کشاورزی است. اهمیت پروژه فقط در افزایش مساحت زمینهای آبی نیست؛ دسترسی پایدارتر به آب، امکان افزایش بهرهوری، اصلاح الگوی کشت و توسعه تولید را فراهم میکند. در دشتهای مرزی که فعالیت اقتصادی بسیاری از خانوارها به کشاورزی وابسته است، این زیرساخت میتواند پشتوانهای برای افزایش درآمد و پایداری اشتغال باشد.
پروژه تا به امروز چه میزان پیشرفت داشته و مسئولیت دستگاههای اجرایی چگونه تعریف و تقسیم شده است؟
پیشرفت بخشهای مربوط به وزارت نیرو به ۹۵درصد رسیده و بخشهای زیرمجموعه وزارت جهاد کشاورزی نیز ۸۲ درصد پیشرفت فیزیکی دارد. وزارت نیرو مسئول اجرای سد، آبگیرها و خطوط اصلی انتقال آب است و وزارت جهاد کشاورزی اجرای شبکههای فرعی و شبکههای داخل مزارع را برعهده دارد. بنابراین پیشرفت ۹۵ درصدی نباید به معنای آماده بودن همه زمینها برای دریافت آب تلقی شود. بهرهبرداری کامل زمانی محقق میشود که شبکه اصلی، شبکههای فرعی و تأسیسات داخل مزارع تکمیل و به یکدیگر متصل شوند. هماهنگی این دو بخش برای تبدیل پیشرفت عمرانی به تولید واقعی در مزرعه ضرورت دارد و تأمین اعتبار هر دو دستگاه، شرط استفاده از تمام ظرفیت پیشبینی شده است.
وضعیت ذخیره آب و اجرای تأسیسات انتقال چگونه است و چه بخشی از مسیر باقی مانده است؟
سد این طرح ۸۵ میلیون مترمکعب ظرفیت دارد و ذخیره آب آن اکنون ۷۴ میلیون مترمکعب است. سامانه همچنین شامل ۳۷ کیلومتر تونل انتقال آب، بیش از ۴۹۰ کیلومتر لولهگذاری با قطرهای مختلف و سازههای بزرگ انتقال و انحراف آب است؛ مجموعهای که نشاندهنده ابعاد فنی و مهندسی پروژه است. جریان آب تا کیلومتر ۶۰ و محدوده رودخانه چنگوله رسیده و برای تکمیل این بخش از مسیر، تنها ۲ کیلومتر لولهگذاری باقی مانده است. اجرای همین قسمت نیز به تأمین اعتبار وابسته است. البته این ۲ کیلومتر، باقیمانده همان بخش از مسیر انتقال است و تکمیل کل پروژه، علاوه بر آن به اجرای شبکههای فرعی و آمادهسازی دیگر زمینهای هدف نیاز دارد.
چه میزان از زمینها آماده کشت شده یا به بهرهبرداری رسیده و برنامه توسعه پوشش سامانه چیست؟
تاکنون ۱۰ هزار و ۸۰۰ هکتار از زمینهای هدف برای بهرهبرداری و کشت آماده شده است. باید میان آمادهسازی زمین و بهرهبرداری از شبکه آبیاری تفاوت قائل شد؛ این دو آمار، مراحل متفاوت اجرای پروژه را نشان میدهند. ۵ هزار هکتار از اراضی زیر پوشش سامانه در دهه فجر سال گذشته به بهرهبرداری رسید. براساس برنامهریزی انجام شده، ۳ هزار و ۵۰۰ هکتار دیگر نیز تا پایان امسال زیر پوشش قرار میگیرد تا مجموع این اراضی به ۸ هزار و ۵۰۰ هکتار برسد. تکمیل بخشهای دیگر برای نیمه نخست یا دوم سال آینده پیشبینی شده، اما تحقق این زمانبندی منوط به تأمین اعتبار وزارتخانههای نیرو و جهاد کشاورزی است و نمیتوان آن را مستقل از وضعیت منابع مالی دانست.
برای اجرای طرح چقدر هزینه شده و مهمترین مانع تکمیل آن چیست؟
تاکنون ۲۱ هزار میلیارد تومان برای اجرای پروژه هزینه شده و تکمیل عملیات و بهرهبرداری از همه ظرفیت آن به بیش از ۱۰ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد. این منابع برای تکمیل خطوط انتقال، توسعه شبکههای فرعی و داخل مزارع و آمادهسازی زمینهای باقیمانده ضروری است. از محل مصوبات سفر استانی خرداد ۱۴۰۴ نیز یکهزار و ۷۰۰ میلیارد تومان به پروژه اختصاص یافته و پرداخت شده است. بخشی از منابع نیز از صندوق توسعه ملی تأمین میشود. مسئله اصلی، استمرار و بهموقع بودن تأمین اعتبار است، زیرا تأخیر در تکمیل حلقههای باقیمانده، استفاده از سرمایهگذاریهای گسترده سالهای گذشته را هم عقب میاندازد. اولویت، رساندن زیرساختهای اجراشده به مرحله بهرهبرداری مؤثر و کامل است.
بهرهبرداری کامل چه اثری بر تولید، درآمد کشاورزان و فعالیتهای اقتصادی وابسته خواهد داشت؟
برآوردها نشان میدهد با بهرهبرداری کامل، سالانه حدود ۹۰ هزار تن به تولید محصولات کشاورزی استان افزوده میشود و حدود ۱۰ هزار میلیارد تومان ارزش افزوده برای این بخش ایجاد خواهد شد. این ارقام، ظرفیت پیشبینیشده طرح پس از تکمیل است، نه عملکرد فعلی آن. آب پایدارتر میتواند بخشی از کشتهای وابسته به بارندگی را به تولید قابلاتکاتری تبدیل کند و زمینه افزایش درآمد بهرهبرداران را فراهم سازد. آثار اقتصادی پروژه نیز به مزرعه محدود نمیماند؛ حملونقل محصولات، خدمات کشاورزی، فرآوری و صنایع تبدیلی میتوانند از افزایش تولید بهرهمند شوند. نزدیکی به بازار عراق نیز ظرفیتی برای توسعه فروش محصولات است. البته استفاده از آن به تقویت زنجیره تولید، فرآوری و بازاریابی وابسته خواهد بود.
آثار اجتماعی سامانه چیست و تأمین آب آشامیدنی و صنعت در چه مرحلهای قرار دارد؟
در مناطق روستایی و مرزی، دسترسی به آب با پایداری تولید و اشتغال پیوند مستقیم دارد. وقتی فعالیت کشاورزی از ثبات بیشتری برخوردار باشد، انگیزه ماندگاری خانوارها تقویت میشود و زمینه کاهش مهاجرت و حتی مهاجرت معکوس فراهم خواهد شد. از این منظر، سامانه گرمسیری علاوه بر کارکرد تولیدی، میتواند در تقویت اقتصاد روستاها و تثبیت جمعیت مؤثر باشد. تأمین بلندمدت آب آشامیدنی و صنعت نیز مورد توجه قرار گرفته است. مطالعات مربوط انجام شده و طرحهای مرتبط در مرحله طی تشریفات قانونی و اخذ مجوز ماده ۲۳ قرار دارند. بنابراین باید میان ظرفیت مطالعاتی این بخشها و خدماتی که اکنون به بهرهبرداری رسیده، تفکیک قائل شد.
در کنار تأمین اعتبار، چه اقداماتی برای بهرهبرداری پایدار از سامانه ضروری است؟
تکمیل سازهها و شبکهها شرط اصلی است، اما کافی نیست. آمادهسازی زمینها، هماهنگی شبکههای اصلی و فرعی، تعیین تکلیف حقابههای مصوب و حل مسائل حقوقی بهرهبرداری باید همزمان دنبال شود تا انتقال آب به مزرعه با مانع مواجه نشود. مشارکت کشاورزان در نگهداری و حفاظت از شبکههای آبیاری نیز اهمیت دارد و تعاونیهای کشاورزی میتوانند در مدیریت پایدار این زیرساخت نقشآفرینی کنند. در کنار این اقدامات، توسعه صنایع تبدیلی و خدمات وابسته کمک میکند افزایش تولید به درآمد بیشتر تبدیل شود. هدف نهایی این است که سرمایهگذاری انجام شده، به تأمین پایدار آب، تولید اقتصادی و بهبود معیشت بهرهبرداران در دشتهای مرزی بینجامد.
