جوان آنلاین: جنگ غزه را میتوان با عددها روایت کرد. با شمار کشتهشدگان، آوارگان، ساختمانهای ویرانشده و تصاویری که هر روز از منطقه جنگی منتشر میشود. اما «نازا» مسیر دیگری را انتخاب میکند و به جای آنکه دوربینش را به میان ویرانههای غزه ببرد، به پشتبامهای شبانه تلآویو میرود و سراغ کسانی میرود که بخشی از سازوکار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل را از درون دیدهاند. نتیجه، مستندی ۸۰دقیقهای است که تلاش میکند یک پرسش ساده، اما هولناک را پاسخ دهد: «چگونه مرگ هزاران غیرنظامی میتواند از یک فاجعه انسانی به یک فرآیند محاسبهشده و اداری تبدیل شود؟»
«نازا» را یووال آبراهام و راشل شور، دو فیلمساز اسرائیلی ساختهاند که سال گذشته با مستند «سرزمین دیگری نیست» جایزه اسکار بهترین مستند را کسب کردند. اگر مستند قبلی بیشتر بر زندگی فلسطینیان در کرانه باختری و تجربه مستقیم اشغال متمرکز بود، «نازا» دوربین را به سمت اتاق فرمان، اطلاعات و تصمیمگیری درباره اینکه در یک حمله چند غیرنظامی میتوانند کشته شوند میچرخاند.
یک واژه برای شمارش مرگ
عنوان فیلم از یک اصطلاح مورد استفاده در ساختار اطلاعاتی ارتش اسرائیل گرفته شده است. واژهای که در فیلم به تعداد غیرنظامیانی اشاره دارد که انتظار میرود در جریان یک حمله کشته شوند. به این ترتیب، «نازا» کلید ورود فیلم به جهانی است که در آن مرگ انسانها به یک متغیر در محاسبات نظامی تبدیل میشود.
۲۴ نیروی نظامی و اطلاعاتی اسرائیلی که در طول حدود سه سال با سازندگان فیلم گفتوگو کردهاند، با چهرههایی تاریک و صداهایی تغییریافته روی پشتبامهای تلآویو ظاهر میشوند. هویت آنها پنهان است، تصمیمی که از یک سو اعتبار شهادتها را با پرسش مواجه میکند و از سوی دیگر نشان میدهد حتی افرادی که از این ساختار جدا شدهاند، برای سخن گفتن درباره تجربه خود احساس امنیت نمیکنند.
مصاحبهشوندگان درباره سامانههای نظارتی، شیوههای انتخاب هدف، استفاده از دادههای تلفن همراه و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی سخن میگویند. روایت فیلم آن است که این فناوریها فقط برای یافتن یک هدف مشخص به کار نمیروند بلکه میتوانند الگوهای ارتباطی و رفتاری را در مقیاسی بسیار گسترده تحلیل و از دل انبوه دادهها، اهداف احتمالی را استخراج کنند.
ترسناکترین بخش ماجرا، اما خود فناوری نیست. فناوری در اینجا فقط ابزار است. پرسش اصلی این است که وقتی یک الگوریتم پیشنهاد حمله میدهد، چه کسی مسئول مرگ انسانهایی است که پشت یک عدد، یک نقطه روی نقشه یا یک تلفن همراه پنهان شدهاند؟ «نازا» دقیقاً روی فاصله میان انسان و صفحه نمایش دست میگذارد.
جنگی که از پشت صفحه کنترل میشود
یکی از ایدههای مرکزی فیلم، همین غیرانسانیشدن فرآیند کشتار است. برخی از شاهدان میگویند هدفها از راه دور شناسایی میشدند و خانههایی که افراد موردنظر در آنها حضور داشتند، حتی در شرایطی که اعضای خانواده نیز در خانه بودند، هدف قرار میگرفتند.
در یکی از روایتهای تکاندهنده فیلم، حتی از مجوزهایی برای پذیرش تعداد بالایی از تلفات غیرنظامی در ازای هدف قرار دادن یک فرد سخن گفته میشود. منتقدان نیز بارها بر همین نکته تأکید کردهاند که فیلم تلاش نمیکند تلفات غیرنظامی را به خطای جنگی تقلیل دهد و موضوع اصلیاش سازوکاری است که در آن میزان این تلفات از پیش قابلمحاسبه است.
در «نازا» خبری از تصاویر مکرر اجساد، بیمارستانهای ویرانشده یا کودکان مجروح نیست و خشونت در زبان فنی و خونسرد شاهدان بازسازی میشود. شاید به همین دلیل اثر از بسیاری از فیلمهای تصویری درباره غزه هولناکتر به نظر میرسد.
چرا ونیز اهمیت داشت؟
انتخاب «نازا» در مسابقه اصلی جشنواره ونیز، به خودی خود اتفاقی مهم بود. این فیلم تنها مستند حاضر در بخش مسابقه اصلی جشنواره بود و در کنار آثار داستانی برای شیر طلایی رقابت کرد. ونیز یکی از مهمترین ویترینهای سینمای جهان است و نمایش فیلم در این سطح باعث شد بحثی که پیشتر در رسانههای تحقیقی و گزارشهای روزنامهنگارانه مطرح شده بود، وارد فضای سینمای بینالمللی شود.
«نازا» حتی در نخستین روزهای اکران به یکی از تحسینشدهترین فیلمهای جشنواره تبدیل شد و در جدول منتقدان «راتن تومیتوز» نیز امتیاز کامل منتقدان را به دست آورد.
تماشاگران ونیز، اما شاید بیش از هر نقدی درباره اهمیت فیلم حرف زدند. «نازا» پس از نمایش جهانی خود با ۲۵ دقیقه تشویق ایستاده روبهرو شد. رکوردی برای جشنواره ونیز که رکورد استقبال از «صدای هند رجب» در دوره قبل را نیز پشت سر گذاشت. بخشی از تماشاگران پرچم فلسطین در دست داشتند و سازندگان فیلم در میان تشویق طولانی سالن قرار گرفتند.
اما اتفاق مهمتر چند روز بعد رخ داد و هیئت داوران ونیز به فیلم جایزه ویژه هیئت داوران اعطا کرد. در نهایت شیر طلایی به «زن ناشناخته» ساخته میالتوخی رسید، اما «نازا» یکی از معدود آثار مسابقه بود که توانست بحث سیاسی و سینمایی جشنواره را به شکلی جدی به هم پیوند بزند.
«نازا» یکی از سیاسیترین فیلمهای ونیز ۲۰۲۶ و در عین حال یکی از سینماییترین آنهاست. اهمیت اصلی «نازا» در تغییر زاویه نگاه به جنگ است. تصاویر غزه پیش از این آنقدر دیده شدهاند که خطر عادیشدن فاجعه وجود دارد. «نازا» تلاش میکند این عادت را برهم بزند. دوربین از خرابهها فاصله میگیرد و به جایی میرود که تصمیم نابودی گرفته میشود. از قربانی به تصمیمگیرنده میرسد، از موشک به الگوریتم و از میدان جنگ به اتاقی که در آن یک عدد میتواند مجوز مرگ چند انسان باشد.
فیلم با بیرون کشیدن این فرایند از تاریکی، مسئله را از «چه کسی کشته شد؟» به «چه کسی و با چه منطقی تصمیم به کشتن گرفت؟» تغییر میدهد. «نازا» هراسانگیز است، چون نشان میدهد پشت هر انفجار فقط یک ماشه یا یک موشک نیست و گاهی مجموعهای از تصمیمها، دادهها و محاسبات ایستادهاند.
