جوان آنلاین: مسیر یک ماهواره تا زندگی روزمره آدمها، بسیار کوتاهتر از چیزی است که تصور میکنیم. تصویری که چندصد کیلومتر بالاتر از سطح زمین ثبت میشود، میتواند روی نقشه یک شهر بنشیند، نشانی خانهای را دقیقتر کند، وضعیت زمینی را نشان دهد یا دادهای در اختیار سامانهای قرار دهد که تصمیمهای مهمتری براساس آن گرفته میشود. اینجا دیگر ماهواره فقط یک نقطه در آسمان نیست، بلکه بخشی از زنجیرهای است که از مدار زمین آغاز میشود و روی صفحه نمایش، نقشهها و سامانههای زمینی ادامه پیدا میکند.
بیستونهمین نمایشگاه الکامپ، درست بخشی از همین زنجیره را به نمایش گذاشته؛ از تصاویر ماهوارهای «خیام» و کاربرد آنها در بهروزرسانی نقشههای کشور گرفته تا ماهوارههای جدید، منظومههای ارتباطی، پایگاههای داده فضایی و تلاش برای استفاده از هوش مصنوعی در پردازش تصاویر. نمایشگاهی که نشان میدهد مسیر صنعت فضایی دیگر فقط به ساخت و پرتاب ماهواره ختم نمیشود و بخش مهم ماجرا، به دادههایی برمیگردد که باید از مدار زمین به سامانههای مورد استفاده روی زمین برسند.
تصویری که باید روی نقشه بنشیند
یک خانه، یک ملک یا نقشهای از یک منطقه، روی زمین ثابت نیست. نقشهها و ساختمانها مدام تغییر میکنند، راههای جدید ساخته میشوند و اطلاعات مکانی نیز بهروز میشوند. اینجاست که تصویری از آسمان میتواند به کار آید و دادههای مکانی را با واقعیت روی زمین منطبق سازد.
در این رابطه حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران با حضور در نمایشگاه بینالمللی الکامپ به نقش سازمان فضایی در پروژه ملی «جینِف» (GNAF) اشاره کرد و توضیح داد که این پروژه با محوریت شرکت ملی پست و همکاری دستگاههای مختلف در حال اجراست و موضوع بهروزرسانی و انطباق آدرسها و کدهای پستی را دنبال میکند.
به گفته او، تصاویر ماهوارهای در بخشی از این پروژه نقش کلیدی دارند: «ما در مجموعه سازمان فضایی و پژوهشگاه فضایی ایران، از دادهها و تصاویر ماهواره «خیام» استفاده میکنیم که با توجه به دقت بالای خود، برای بهروزرسانی نقشهها بسیار پرکاربرد هستند.»
سالاریه ادامه داد که این تصاویر در قالب تفاهمنامه در اختیار شرکت ملی پست قرار میگیرد و مجموعههایی مانند سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح و سازمان نقشهبرداری نیز از آنها برای بهروزرسانی نقشههای کشور استفاده میکنند.
۷۵ درصد تصاویر در ۲ سال.
اما این تصاویر قرار نیست فقط در آرشیو بمانند. بخشی از مناطق کشور که نقشههای بهروز نداشتهاند، تحت پوشش قرار گرفتهاند و روند تحویل تصاویر همچنان ادامه دارد.
سالاریه درباره میزان تصاویر تحویلشده گفت: «سال گذشته حدود ۵۰ درصد تصاویر ماهواره خیام در مناطق فاقد داده بهروز، در اختیار دستگاههای ذیربط قرار گرفت و اکنون در حال تحویل ۲۵ درصد دیگر از تصاویر مناطق مورد نیاز به شرکت ملی پست هستیم.»
در نتیجه، طی دو سال بخش قابلتوجهی از تصاویر مورد نیاز برای این پروژه تأمین شده است. در کنار شرکت ملی پست، سازمان فضایی با مجموعههای دیگری که در حوزه بهروزرسانی نقشهها فعالیت میکنند نیز همکاری دارد؛ و این همکاری قرار است در حوزه ثبت اسناد و املاک نیز شکل منظمتری پیدا کند. سالاریه از آمادهسازی تفاهمنامهای با این سازمان خبر داد و گفت که تصاویر ماهوارهای در قالب این همکاری «بهصورت بسیار سیستماتیک، منظم و در راستای تکالیف قانونی این سازمان» در اختیار آن قرار خواهد گرفت تا برای بهروزرسانی نقشهها مورد استفاده قرار گیرد.
منظومه شهید سلیمانی در صف پرتاب
تصویر ماهوارهای، هرچقدر هم که دقیق باشد، تنها یک حلقه از زنجیره نقشهبرداری است. برای رسیدن به تصویری کامل از زمین، روشهای مختلف تصویربرداری و نقشهبرداری در کنار هم قرار میگیرند، اما مزیت داده ماهوارهای در گستردگی پوشش و امکان دسترسی به اطلاعات مناطق مختلف است.
این همان نقطهای است که کاربرد ماهواره از یک فناوری دوردست فاصله میگیرد و به نیازهای روی زمین نزدیک میشود. وقتی تصویر ماهوارهای وارد فرآیند بهروزرسانی نقشه میشود، دیگر صحبت فقط از یک دستاورد فضایی نیست، پای یک خدمت زمینی در میان است.
در کنار خیام، بخش دیگری از برنامه فضایی کشور به ساخت ماهوارههایی مربوط میشود که قرار است خدمات ارتباطی و سنجشی را توسعه دهند.
سالاریه درباره یکی از این پروژهها گفت: «ما در برنامه خود ساخت ماهوارههای منظومه «شهید سلیمانی» را داریم، این منظومه شامل ۲۴ ماهواره برای خدمات ارتباطی کمحجم یا باریکباند (Narrowband) است.»
به گفته او، قرار است این منظومه در سال جاری به مرحله رونمایی و برنامهریزی برای پرتاب ماهوارههای جدیدتر برسد.
استفاده از ظرفیت بخش خصوصی.
اما یکی از تغییرات مهم در این مسیر، فقط به خود ماهوارهها مربوط نمیشود؛ بازیگران این صنعت نیز در حال تغییرند، چراکه ساخت ماهواره دیگر صرفاً در محدوده مجموعههای دولتی تعریف نمیشود و قرار است بخشی از پروژههای آینده با استفاده از ظرفیت شرکتهای خصوصی پیش برود. سالاریه با اشاره به فعالیتهای انجامشده در این بخش گفت: «در حوزه ساخت ماهواره، نمونه دوم ماهواره کوثر سال گذشته پرتاب شد و نمونههای پیشرفتهتر این ماهواره و همچنین ماهوارههای دیگر نیز در کشور در دست پیگیری است که در آینده نزدیک، مناقصات مربوط به آنها برگزار و ساخت آنها به بخش خصوصی واگذار خواهد شد.»
او اضافه کرد: «در بحث ساخت ماهواره، نمونه دوم ماهواره کوثر سال گذشته پرتاب شد و نمونههای پیشرفتهتری از این ماهواره و ماهوارههای دیگر نیز در دستور کار قرار دارد.»
رئیس سازمان فضایی ایران همچنین اظهار کرد: «امیدواریم بهزودی مناقصات مربوط به این ماهوارهها برگزار شود و ساخت آنها نیز با توجه به رویکرد وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در زمینه بهکارگیری ظرفیت بخش خصوصی و توسعه این بخش در صنعت فضایی، به شرکتهای خصوصی واگذار شود.»
سالاریه در ادامه صحبتهای خود، نمایشگاه الکامپ را «ویترینی از توانمندیهای بخش خصوصی در حوزه فضایی» دانست: «نمایشگاه الکامپ نیز به نوعی ویترینی از فعالیت بخش خصوصی در عرصههای مختلف وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات است و در حوزه فضایی نیز شرکتهای متعددی تاکنون فعال بودهاند که امیدواریم روزبهروز بر تعداد آنها افزوده شود.»
ماهوارههایی که منتظر مدارند
در صنعت فضایی، پیش از آنکه یک ماهواره ساخته شده راهی مدار شود، باید مراحل آزمایش، آمادهسازی و سازگاری با ماهوارهبر را پشت سر بگذارد. به همین دلیل، فاصله میان رونمایی یک ماهواره و پرتاب آن، به انجام همین مراحل فنی وابسته است.
سالاریه در رابطه با این ماهوارهها گفت: «در حال حاضر ماهوارههای مختلفی در آمادگی پرتاب قرار دارند که برخی از آنها در سالهای گذشته رونمایی شدهاند. ماهوارههای منظومه شهید سلیمانی یکی از آنهاست. برخی از ماهوارهها نیز در حال انجام تستهای نهایی هستند و باید آزمایشهای سازگاری آنها با پرتابگر نیز انجام شود و پس از طی این مراحل، در صف پرتاب قرار میگیرند.»
پارس، ناهید و ماهوارههایی برای نسل بعد
اگر یک سوی ماجرا به دریافت تصویر از زمین مربوط باشد، سوی دیگر به ساخت ماهوارههایی برمیگردد که قرار است این ظرفیت را گستردهتر کنند. موضوعی که نادر مکاری، سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران، در حاشیه نمایش الکامپ بدان اشاره کرد: «پروژههای فضایی کشور در حوزههای سنجشی، مخابراتی و ناوبری همانند گذشته با قوت در حال پیگیری و اجرا است. در حوزه ماهوارههای سنجشی، ماهوارههای سری «پارس» و در حوزه مخابراتی نیز ماهوارههای سری «ناهید» در دستور کار قرار دارند.»
مکاری درباره دو پروژه ناهید توضیح داد: «ماهواره «ناهید ۳» برای قرارگیری در مدار ژئو طراحی شده و ماهواره «ناهید ۵/۲» نیز در حال توسعه است که با قابلیت منظومهسازی، نسخه ارتقایافته ماهواره «ناهید ۲» محسوب میشود.»
جایی برای جمع شدن دادههای فضایی.
اما هرچه ماهوارهها بیشتر شوند، حجم دادههایی که از فضا به زمین میرسد نیز بیشتر خواهد شد. دادهای که قرار است به درد یک صنعت، دانشگاه یا دستگاه اجرایی بخورد، باید جایی جمعآوری، پردازش و قابل دسترس شود.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران با اشاره به توسعه زیرساختها و خدمات فضاپایه تصریح کرد: «در راستای توسعه این خدمات، سامانههای متعددی در دستور کار قرار گرفته که نخستینِ آن، سامانه و هاب ملی سنجش از دور با نام «راز» (رصد اطلاعات زمین) است.»
به گفته او، هدف از ایجاد این هاب، ارائه خدمات به صنایع مختلف و ایجاد پایگاه دادهای از اطلاعات فضایی است.
مکاری ادامه داد: «این سامانه بستری مناسب فراهم میآورد تا دانشگاهها و پژوهشگران بتوانند الگوریتمهای تحلیلی خود را روی آن توسعه دهند. این پلتفرم قابلیت اشتراکگذاری دادهها را داراست و دستگاهها و حوزههای مختلف نظیر زمینشناسی و محیطزیست میتوانند از طریق رابطهای کاربری و نرمافزاری (API) بهطور مستقیم به این اطلاعات متصل شده و نیازهای خود را تأمین کنند.»
بر اساس برنامهریزیهای صورتگرفته، این سامانه بر روی «ابر دولت» مستقر میشود تا با بهرهگیری از زیرساختی قدرتمند و امن، خدمات سنجش از دور را در تمامی زمینهها به دستگاههای سراسر کشور ارائه دهد.
از سامان تا نسل بعدی پروژهها.
اما مسیر توسعه فضایی فقط به ساخت ماهواره ختم نمیشود. برای آنکه یک ماهواره از زمین جدا شود و به مدار برسد، زنجیرهای از فناوریهای انتقال نیز لازم است؛ این فناوری در پروژه «سامان» دنبال میشود.
نادر مکاری، سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران، درباره این پروژه توضیح داد که نسل دوم و بلوکهای بعدی «سامان» در مرحله طراحی و توسعه قرار دارند و این مسیر بهصورت مرحلهای و با انجام آزمونها و رعایت استانداردهای لازم پیش میرود تا پروژه به مراحل عملیاتی نزدیک شود.
روایت مدیران صنعت فضایی کشور در نمایشگاه الکامپ، تنها بخشی از تصویری است که امروز از این صنعت ترسیم میشود. پرواضح است که ماجرا تنها محدود به ساخت و پرتاب ماهواره نمیشود، بلکه ارزش واقعی یک ماهواره را زمانی میتوان فهمید که دادهاش به کار یک صنعت، یک دستگاه یا شهروندان بیاید، یعنی وقتی آنچه در مدار زمین ساخته شده، روی زمین به یک خدمت تبدیل شود. بدون شک آن روز، با افتخار بیشتری نسبت به آنچه امروز از آن صحبت میکنیم، خواهیم نوشت و خواهیم گفت.
