جوان آنلاین: در جنگ ۱۲ روزه و بعد از آن در جنگ رمضان، دشمن در قالب تجاوزی آشکار و جنایتی جنگی، استانها و شهرهای مختلف ایران را هدف گرفت. حملاتی که تنها به مراکز نظامی محدود نماند و دامنه آن به مراکز بهداشتی و درمانی، آموزشی، فرهنگی، واحدهای مسکونی و حتی آثار تاریخی و باستانی کشیده شد. در این میان، استان لرستان از جمله مناطقی بود که خسارتهای سنگینی را متحمل شد. استانی که نه فقط مردم و زیرساختهایش، بلکه شناسنامه تاریخیاش نیز آماج حمله قرار گرفت. با وجود ممنوعیت صریح حمله به میراث تاریخی در قوانین و معاهدات بینالمللی در جریان اصابت ۱۵ موشک دشمن صهیونیستی - امریکایی در عرصه قلعه «فلکالافلاک»، شکافها و ترکهای عمیقی بر پیکر این بنای سترگ و ارزشمند افتاد. اثری که از مهمترین و نفیسترین نمادهای تاریخی و هویتی لرستان به شمار میرود.
لرستان یکی از مهمترین استانهای گردشگرپذیر ایران است. سرزمینی که در آن طبیعت، تاریخ، آیین، موسیقی، خوراک و سبک زندگی به شکلی کمنظیر در هم تنیدهاند. از کوهها و درههای سرسبز تا رودها و چشمهها، از قلعهها و پلهای تاریخی تا گویشها، پوششهای محلی، آیینهای کهن و غذاهای بومی، همه و همه لرستان را به مقصدی ممتاز برای سفر و شناخت فرهنگ ایرانی بدل کردهاند. این استان با رسمها و سنتهای خاص، میهماننوازی شناختهشده مردمانش و تنوع کمنظیر جاذبههای طبیعی و تاریخی، بخشی زنده از حافظه فرهنگی ایران است که امروز، زخم جنگ را هم بر تن و هم بر روح خود حمل میکند. جنگ وقتی از مرزها عبور میکند، فقط انسانها را هدف قرار نمیدهد و ساختمانها را ویران نمیکند، گاهی به سراغ حافظه جمعی ملتها میرود. آنگاه هدف، تنها یک شهر یا یک بنا نیست، بلکه نشانههای هویت یک سرزمین است. در روزهای آتش و دود، وقتی خبر اصابت موشکها به نقاط مختلف ایران منتشر میشد، در لرستان نیز نگرانی فقط از ویرانی خانهها و ساختمانها نبود، بیم آن بود که تاریخ، در سکوتی سنگین زیر ضربه فرو بریزد. قلعه فلکالافلاک، آن بنای باشکوه نشسته بر فراز خرمآباد، برای مردم لرستان یک هویت است. این قلعه، دیدهبان قرنهاست، حافظ روایتهای تلخ و شیرین، شاهد گذر سلسلهها، پناه خاطرهها و نشانه ایستادگی یک جغرافیاست. هر آجر آن بوی تاریخ میدهد و هر دیوارش، تکهای از تاریخ شفاهی ایران است، اما در میانه حملات، همین قلعه نیز از تیررس تجاوز مصون نماند.
وقتی تاریخ ترک برمیدارد
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی لرستان در تشریح ابعاد خسارات بمبارانها که به گفته او فاجعه است، به حمله موشکی به بناهای تاریخی کشور و استان لرستان اشاره کرده و میگوید: «در جریان حملات دشمن، نه فقط خرمآباد و فلکالافلاک، بلکه ۱۴۹ بنای تاریخی ثبت شده کشور که چه در میراث ملی و چه جهانی، مورد هدف وحشیانه این دو رژیم قرار گرفتند.»
این جمله از عطا حسنپور، دامنه فاجعه را از یک استان فراتر میبرد، اما در همان حال، لرستان را در کانون یکی از تلخترین روایتهای این حملات قرار میدهد.
او ادامه میدهد: «استانهایی مانند لرستان، اصفهان، تهران، تبریز، کردستان، کرمانشاه و... از این آسیبهای حملات دشمن صهیونیستی - امریکایی، بیبهره نماندند، اما هیچکدام بهاندازه عرصه فلکالافلاک آسیب ندیدند.»
در خرمآباد، اصابت موشک به عرصه فلکالافلاک، فقط لرزش خاک و انفجار در هوا نبود بلکه لرزش تاریخ بود. بنایی که قرنها ایستاده بود، حالا با شکافهایی عمیق و ترکهایی نگرانکننده روبهرو شده است. دیوارها آسیب دیدند، ویترینها فروریختند، پنجرهها از جا کنده شدند و فضای موزهها که باید محل حکایت تاریخ باشند، خود به صحنهای از ویرانی بدل شدند.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی لرستان در شرح دقیقتر این خسارتها میگوید: «بعد از بارشهای باران بعد از جنگ، شکافها و ترکهای عمیقی در قلعه فلکالافلاک پیدا شده است، همه ویترینها از بین رفتهاند، همه در و پنجره قلعه و موزهها، نه فقط در حد شیشه، بلکه چارچوب درها از بیخ کنده شده است.»
اینجا سخن از آسیبی عمیق به کالبد بنایی است که سالها در فهرست ارزشمندترین آثار تاریخی کشور قرار داشته و برای ثبت و حفاظت آن، تلاشهای فراوانی صورت گرفته است. فلکالافلاک، در این حمله، مانند یک بنای خاموش و بیدفاع، آماج ضربههایی قرار گرفت که نه توجیه نظامی داشت و نه مشروعیت حقوقی.
حمله به بناها حمله به تمدن
در همه جهان، حمله به آثار تاریخی و فرهنگی در زمان جنگ، امری ممنوع و محکوم است. این ممنوعیت نه یک توصیه اخلاقی، بلکه بخشی از قواعد صریح بینالمللی است. با این حال، آنچه در لرستان رخ داد، درست در تعارض با همین اصول بود.
مدیرکل میراثفرهنگی لرستان در اینباره معتقد است، این در تاریخ ثبت شد که این رژیم جنایتکار به هیچچیز پایبند نیست، به هیچ معاهده و منشور و کنوانسیون جهانی پایبند نیست، این برخلاف همه منشورهای جهانی بود.
او تصریح میکند: «چندین منشور و معاهده در دنیا هستند، از جمله معاهده ۱۹۵۴ لاهه، کنوانسیون ۱۹۷۲ یونسکو، معاهده ۲۶۴۷ سازمان ملل متحد که همه کشورهای دنیا را در هنگام جنگ از حمله به آثار تاریخی منع کردهاند.»
آنگونه که حسنپور توضیح میدهد، حتی پیش از وقوع جنگ نیز تدابیر حفاظتی لازم رعایت شده بود. قبل از جنگ رمضان، روی پشتبام قلعه فلکالافلاک، نشان و سپر آبی نصب کرده بودیم که نشانگر این بود در حملات هوایی این بناها مصون بمانند، اما برخلاف همه این معاهدات، این دو رژیم به هیچکدام پایبند نبودند و به عرصه فلکالافلاک حمله کردند.
این بخش از صحبتهای مدیرکل میراثفرهنگی لرستان، اهمیت حادثه را دوچندان میکند. زیرا نشان میدهد که نه تنها ماهیت تاریخی و فرهنگی بنا کاملاً مشخص بوده، بلکه علامت بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی نیز بر آن نصب شده بوده است. بنابراین حمله به چنین عرصهای، تنها یک خطای جنگی یا خسارت جانبی تلقی نمیشود، بلکه نشانهای آشکار از بیاعتنایی به قواعد جهانی حفاظت از میراث بشری است.
حسنپور با اشاره به شدت این حملات میگوید: «حدود ۱۵ موشک به عرصه این قلعه تاریخی اصابت کرد. یکی از موشکها که منفجر نشده بود، یک تن وزنش بود، بنابراین حدود ۱۵ تن موشک، به بیخ تپه فلکالافلاک خورده است.» در برابر چنین حجمی از انفجار، دیگر سخن گفتن از یک خسارت محدود، کوچکنمایی فاجعه است. تپه تاریخی فلکالافلاک که خود از منظر پیشازتاریخی نیز اهمیت دارد، تحت ضربهای سنگین قرار گرفت که هم به بنای قلعه هم به عرصه پیرامونی آن و هم به ساختمانهای تاریخی اطراف آسیب رساند.
فرود آوار روی فرهنگ
خسارتها تنها به بدنه قلعه محدود نماند. مدیرکل میراثفرهنگی لرستان میگوید: «همه بناهای ضلع جنوبی از بین رفت، یک بنای تاریخی به نام سربازخانه شماره ۲ در قسمت شرقی با سابقه ۱۰۰ سال به طور کامل از بین رفت.»
حسنپور ادامه میدهد: «اداره کل میراث فرهنگی لرستان در ضلع شرقی قلعه و کنار رودخانه به طور کامل منهدم شد، همچنین بناهایی مثل سربازخانه شماره یک، باشگاه افسران، ساختمان هنگ، ساختمان تاریخی آخوند ابو یا خانه قاضی، قلعه مظفری الشتر، مسجد توسلی و... در این حملات متأسفانه دچار آسیب جدی شدند.»
هر کدام از این نامها، برای مردم لرستان و برای پژوهشگران تاریخ و معماری، معنایی فراتر از یک ساختمان دارد. اینها گرههای هویتی یک شهر و یک استان هستند که ویرانیشان، تنها از میان رفتن خشت و سنگ نیست بلکه بریدن رشتههایی است که گذشته را به امروز متصل میکرد.
آسیبها حتی به طبیعت پیرامون این عرصه تاریخی نیز کشیده شد. حسنپور در اینباره میگوید: «چشمه گلستان تغییر مسیر داد، خیلی از درختان کهنسال چنار ۲۰۰ تا ۳۰۰ ساله از بیخوبن کنده شدند، درختان کاج ۲۰۰ ساله کنده شدند. بازارچه صنایعدستی با بیش از ۱۴ غرفه به طور کامل منهدم شد. خیلی از محصولات هنرمندان ما زیر آوار ماند و از بین رفت، بسیاری از سندهای تاریخی سوخت و اداره کل میراثفرهنگی لرستان با همه تجهیزات اداری از بین رفت.»
