جوان آنلاین: یکی از مهمترین اقداماتی که در دوره جدید پس از جنگ تحمیلی سوم باید به طور جدی پررنگ شود نقش دادن به مردم در حکمرانی کشور است. یکی از مهمترین بخشهای حکمرانی نیز حکمرانی انرژی است که با اصلاح سازوکارها (نظیر اعطای اعتبار انرژی به کد ملی) و همچنین تبدیل کردن مردم به تولیدکننده انرژی به جای مصرفکننده صرف بودن، زمینه عبور کشور از ناترازی و افزایش تولید انرژی نیز فراهم خواهد شد.
در مقاطع حساس تاریخ ملتها، برخی تحولات صرفاً یک تغییر مدیریتی یا اقتصادی نیستند، بلکه نقطه آغاز یک تحول بنیادین در الگوی حکمرانی محسوب میشوند. جمهوری اسلامی ایران نیز در شرایط جدید منطقهای و بینالمللی و در دورهای که پس از جنگ تحمیلی سوم وارد مرحلهای تازه از بازسازی، پیشرفت و تثبیت قدرت ملی شده است، نیازمند بازتعریف نقش مردم در عرصههای مختلف حکمرانی است. تجربه چهاردهه گذشته نشان داده است؛ هرجا مردم به عنوان صاحبان اصلی کشور در تصمیمگیریها و منافع اقتصادی مشارکت داده شدهاند، موفقیتهای بزرگ حاصل شده و هرجا مردم صرفاً دریافتکننده خدمات یا مخاطب سیاستها بودهاند، کارآمدی نظام حکمرانی کاهش یافته است.
یکی از مهمترین حوزههایی که امروز بیش از هر زمان دیگری به مردمیسازی نیاز دارد، حوزه انرژی است. ایران با وجود برخورداری از بزرگترین ذخایر نفت و گاز جهان، در سالهای اخیر با پدیده ناترازی انرژی مواجه شده است؛ ناترازیای که خود را در کمبود برق در تابستان، محدودیت گاز در زمستان و فشار روزافزون بر شبکه تولید و توزیع انرژی نشان میدهد. این وضعیت در حالی شکل گرفته که بخش مهمی از ظرفیتهای مردمی کشور برای مدیریت مصرف و تولید انرژی همچنان بلااستفاده باقی مانده است.
واقعیت آن است که الگوی فعلی حکمرانی انرژی در کشور، مردم را عمدتاً به مصرفکننده تبدیل کرده است. در این مدل، دولت تولیدکننده، توزیعکننده و یارانهدهنده انرژی است و مردم صرفاً دریافتکننده خدمات محسوب میشوند. نتیجه چنین ساختاری افزایش مصرف، کاهش انگیزه برای بهینهسازی و وابستگی کامل خانوادهها به منابع دولتی بوده است. در حالی که عبور پایدار از ناترازی انرژی مستلزم آن است که مردم از جایگاه مصرفکننده صرف خارج شده و به بازیگران فعال بازار انرژی تبدیل شوند.
اعطای اعتبار انرژی یا انرژی به نفر، مهمترین سازوکار پاداشمحور
یکی از مهمترین اصلاحات ساختاری که میتواند زمینه مردمیسازی حکمرانی انرژی را فراهم کند، اعطای اعتبار انرژی به هر ایرانی بر اساس کد ملی است. در این الگو، سهم مشخصی از یارانه انرژی کشور در قالب اعتبار برق، گاز و بنزین به هر فرد تعلق میگیرد و هر شهروند مالک سهم خود از منابع انرژی خواهد بود. در شرایط فعلی، بخش قابل توجهی از یارانه انرژی به شکل ناعادلانه توزیع میشود. افرادی که مصرف بیشتری دارند، عملاً سهم بیشتری از یارانه دریافت میکنند. خانوادهای که چند خودرو دارد یا در خانهای بزرگ با مصرف بالای انرژی زندگی میکند از یارانه بیشتری بهرهمند میشود؛ در حالی که خانوادههای کممصرف یا اقشار کمدرآمد سهم کمتری دریافت میکنند. اعطای اعتبار انرژی به هر نفر میتواند این بیعدالتی را اصلاح کند. در این مدل، همه شهروندان به صورت برابر از منابع ملی انرژی سهم خواهند داشت. هر فرد میتواند اعتبار تخصیص یافته خود را مصرف کند یا در صورت صرفهجویی، آن را به دیگران واگذار کرده و از منافع اقتصادی آن بهرهمند شود. مزیت اصلی این سازوکار آن است که مردم را به ذینفع مستقیم بهینهسازی مصرف تبدیل میکند. در بسیاری از سیاستهای فعلی، دولت تلاش میکند از طریق افزایش تعرفه یا اعمال محدودیت، مصرف را کنترل کند. این روشها عمدتاً ماهیتی تنبیهی دارند و با مقاومت اجتماعی مواجه میشوند. اما در الگوی اعتبار انرژی، انگیزه اصلی مردم کسب منفعت از صرفهجویی است. به بیان دیگر، اگر یک خانواده بتواند با استفاده از تجهیزات کممصرف، عایقکاری ساختمان یا اصلاح الگوی مصرف، مصرف برق و گاز خود را کاهش دهد، اعتبار مازاد آن به یک دارایی اقتصادی تبدیل خواهد شد. در نتیجه مردم نه به دلیل ترس از جریمه، بلکه به دلیل دریافت پاداش، به سمت مدیریت مصرف حرکت خواهند کرد. این تغییر رویکرد از «تنبیه مصرفکننده» به «پاداش صرفهجویی» یکی از مهمترین ارکان حکمرانی نوین انرژی محسوب میشود و میتواند میلیونها ایرانی را به همکار دولت در مدیریت مصرف تبدیل کند.
مردم، بزرگترین ظرفیت مغفول تولید انرژی
در کنار مدیریت مصرف، مسئله افزایش تولید انرژی نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. سالهاست که توسعه ظرفیت تولید برق عمدتاً بر دوش دولت یا شرکتهای بزرگ قرار گرفته است. درحالی که فناوریهای جدید این امکان را فراهم کردهاند که میلیونها خانوار نیز به تولیدکننده انرژی تبدیل شوند. انرژی خورشیدی مهمترین نمونه این تحول است. ایران به دلیل برخورداری از تابش مناسب خورشید در بخش وسیعی از جغرافیای کشور، یکی از مستعدترین کشورهای جهان برای توسعه نیروگاههای خورشیدی محسوب میشود. با این حال سهم انرژی خورشیدی در سبد تولید برق کشور همچنان ناچیز است. علت اصلی این مسئله آن است که توسعه انرژی خورشیدی عمدتاً در قالب پروژههای بزرگ و متمرکز تعریف شده و ظرفیت خانهها و واحدهای مسکونی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در حالی که میلیونها متر مربع سقف و نمای ساختمان در سراسر کشور میتواند به نیروگاههای کوچک تولید برق تبدیل شود. اگر دولت سازوکارهای مالی و حقوقی لازم را فراهم کند، هر خانه ایرانی میتواند بخشی از برق مورد نیاز خود را تولید کرده و مازاد آن را به شبکه بفروشد. در چنین مدلی، خانوارها از مصرفکننده صرف به تولیدکننده و سرمایهگذار انرژی تبدیل میشوند. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد توسعه نیروگاههای خورشیدی خانگی میتواند ظرف چند سال بخش قابل توجهی از نیاز شبکه برق را تأمین کند. این مدل علاوه بر افزایش تولید برق، موجب کاهش فشار بر شبکه انتقال، کاهش هزینههای سرمایهگذاری دولتی و افزایش تابآوری انرژی کشور خواهد شد. ناترازی انرژی یکی از مهمترین چالشهای اقتصادی و زیرساختی کشور است؛ اما حل این مسئله صرفاً از مسیر ساخت نیروگاههای بزرگ یا افزایش قیمت حاملهای انرژی امکانپذیر نیست. تجربه جهانی نشان میدهد؛ پایدارترین راهکار، مشارکت دادن مردم در حکمرانی انرژی است. اعطای اعتبار انرژی به هر ایرانی بر مبنای کد ملی، اصلاح نظام توزیع یارانهها، ایجاد انگیزه اقتصادی برای صرفهجویی، توسعه نیروگاههای خورشیدی خانگی و تضمین خرید برق تولیدی مردم میتواند فصل جدیدی در حکمرانی انرژی کشور ایجاد کند. در این الگو، مردم دیگر مصرفکننده منفعل نیستند، بلکه به مالکان اعتبار انرژی، مدیران مصرف و تولیدکنندگان برق تبدیل میشوند. چنین تحولی علاوه بر رفع تدریجی ناترازی انرژی، موجب افزایش تولید، گسترش عدالت اقتصادی، تقویت سرمایه اجتماعی و ارتقای مشارکت عمومی در اداره کشور خواهد شد. امروز مردمیسازی حکمرانی انرژی یک ضرورت راهبردی برای آینده ایران است که میتواند کشور را از چرخه ناترازی خارج کرده و ظرفیت عظیم مردم را به موتور محرک پیشرفت و امنیت انرژی تبدیل کند.
