جوان آنلاین: اهمیت تنگه هرمز در خلیج فارس، دیگر فقط به عبور نفتکش‌ها و جریان انرژی محدود نمی‌شود. با گسترش اقتصاد دیجیتال و افزایش وابستگی کشور‌های منطقه به ارتباطات بین‌المللی، کابل‌های فیبر نوری مستقر در بستر دریا نیز به بخشی از معادلات امنیتی این آبراه راهبردی تبدیل شده‌اند؛ زیرساخت‌هایی که آسیب‌دیدن آنها می‌تواند فعالیت‌های اقتصادی و فناورانه را با هزینه‌های سنگین روبه‌رو کند.
اکنون، در شرایطی که احتمال ازسرگیری یا گسترش رویارویی نظامی ایران و امریکا مطرح است، امنیت این شبکه ارتباطی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته‌است. کشور‌های حاشیه خلیج فارس طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای را برای توسعه مراکز داده، خدمات رایانش ابری، هوش مصنوعی و خدمات مالی دیجیتال در دستور کار قرار داده‌اند. در چنین فضایی، تهدید کابل‌های زیردریایی می‌تواند دامنه پیامد‌های یک جنگ احتمالی را از تأسیسات نظامی و زیرساخت‌های انرژی به بخش‌های مهمی از اقتصاد دیجیتال منطقه گسترش دهد.
برگ برنده ایران در تنگه هرمز
ماجرای احتمال هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های ارتباطی منطقه، پس از انتشار اظهاراتی از سوی سردار یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ابعاد تازه‌ای پیدا کرد. جوانی در گفتوگو با شبکه العالم، در تشریح واکنش احتمالی جمهوری اسلامی ایران به حملات امریکا و رژیم صهیونیستی علیه زیرساخت‌های کشور، هشدار داد و گفت: «در صورت هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های ایران، کابل‌های اینترنتی در تنگه هرمز هدف قرار می‌گیرند.»
خبرگزاری رویترز نیز در گزارشی به تاریخ ۲۳ اکتبر، برابر با اول آبان، مدعی شد که تهران برای هدف قرار دادن کابل‌های ارتباطی زیردریایی در خلیج فارس، در صورت آغاز مجدد حملات امریکا و اسرائیل، برنامه‌هایی تهیه کرده‌است.
اما اهمیت این گزارش فقط به احتمال وارد آمدن خسارت فیزیکی به کابل‌ها محدود نمی‌شود، چراکه بر اساس روایت رویترز، جلوگیری از تعمیر زیرساخت‌های آسیب‌دیده نیز ممکن است در زمره گزینه‌های مورد توجه ایران قرار داشته باشد. در این صورت، پیامد‌های احتمالی حمله فقط به خسارت اولیه وابسته نمی‌شود، بلکه مدت‌زمان اختلال و دشواری بازگرداندن شبکه به وضعیت عادی نیز می‌تواند به عامل تعیین‌کننده دیگری تبدیل شود.
هم گلوگاه انرژی، هم شریان ارتباطات دیجیتال
کابل‌های فیبر نوری زیردریایی، از ارکان اصلی ارتباطات بین‌المللی به شمار می‌روند. بر اساس داده‌های اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)، حدود ۹۹ درصد ترافیک داده بین‌المللی از طریق این کابل‌ها منتقل می‌شود. ظرفیت بالای انتقال اطلاعات، تأخیر اندک و هزینه نسبتاً مناسب جابه‌جایی حجم عظیم داده‌ها، این شبکه را به زیرساختی اساسی برای ارتباطات جهانی تبدیل کرده‌است.
پیشرفت فناوری‌های ماهواره‌ای، از جمله سامانه‌هایی مانند استارلینک، هنوز به معنای امکان جایگزینی کامل کابل‌های زیردریایی نیست. ارتباطات ماهواره‌ای می‌توانند در برخی شرایط نقش مکمل یا پشتیبان داشته باشند، اما از نظر ظرفیت انتقال داده در مقیاس جهانی همچنان جایگاه کابل‌های فیبر نوری را به‌طور کامل پر نکرده‌اند.
در این میان، تنگه هرمز از موقعیتی ویژه برخوردار است. این گذرگاه، خلیج فارس را به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌کند و مسیر عبور شماری از کابل‌های ارتباطی مورد استفاده کشور‌های منطقه نیز به شمار می‌رود. در همین رابطه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هشدار داده که در صورت حمله به زیرساخت‌های ایران، هفت کابل اصلی اینترنت در محدوده تنگه هرمز ممکن است هدف قرار بگیرند. تحقق چنین احتمالی می‌تواند برای اقتصاد‌هایی که بخش فزاینده‌ای از فعالیت‌های خود را بر ارتباطات بین‌المللی پایدار بنا کرده‌اند، فاجعه‌بار شود.
ابعاد تازه راهبردی تنگه هرمز
اخیراً شهین جهانگیری، نماینده ارومیه در مجلس شورای اسلامی، با اشاره به عبور کابل‌های فیبر نوری زیردریایی از بستر تنگه هرمز، این آبراه را فراتر از یک گذرگاه راهبردی انرژی دانست و گفت: «این کابل‌ها نقش مهمی در انتقال داده میان آسیا، خاورمیانه و اروپا دارند.» به گفته او، اختلال در این زیرساخت‌ها می‌تواند پیامد‌های اقتصادی گسترده‌ای در سطح منطقه‌ای و جهانی داشته باشد؛ از همین رو، مدیریت کابل‌های زیردریایی در تنگه هرمز علاوه بر ابعاد فنی، با ملاحظات حقوقی، اقتصادی و امنیتی نیز گره خورده‌است.
جهانگیری ادامه داد: «با توجه به موقعیت ژئوپولیتیکی تنگه هرمز، ایران نیز می‌تواند با اتکا به مبانی حقوق بین‌الملل دریا‌ها سازوکار‌هایی برای مدیریت عبور کابل‌های زیردریایی در آب‌های سرزمینی خود تعریف کند؛ از جمله ثبت مسیر کابل‌ها، اخذ مجوز برای نصب یا عبور، نظارت بر استاندارد‌های فنی و زیست‌محیطی و هماهنگی در عملیات تعمیر و نگهداری.»
او اظهار داشت: «در بسیاری از آبراه‌های مهم جهان، شرکت‌های مخابراتی یا کنسرسیوم‌های بین‌المللی برای استفاده از بستر دریا ملزم به رعایت مقررات ملی و پرداخت هزینه‌های خدماتی هستند و این موضوع با حقوق بین‌الملل نیز تعارضی ندارد.»
همچنین فرزین ندیمی، تحلیلگر نظامی، این هشدار را جدی دانست و گفت: «شش تا هفت کابل مهم اینترنتی از منطقه تنگه هرمز عبور می‌کنند که نقش مهمی در تجارت الکترونیکی، ارتباطات بین‌المللی و اینترنت موبایل دارند.» او افزود: «همان‌طور که تنگه هرمز برای نفت و LNG اهمیت دارد، برای کابل‌های اینترنتی هم یک مسیر حیاتی است. مسیر این کابل‌ها مشخص است و نیروی دریایی ایران سال‌هاست بستر دریا را بررسی کرده و از محل عبور آنها اطلاع دارد؛ بنابراین، قطع این کابل‌ها می‌تواند تهدیدی جدی باشد.»
از افت سرعت اینترنت تا اختلال در خدمات مالی و ابری.
اما پیامد‌های آسیب‌دیدن کابل‌های زیردریایی به گستره خسارت و میزان آمادگی شبکه برای انتقال ترافیک از مسیر‌های جایگزین بستگی دارد.
نخستین آثار احتمالی اختلال، بیش از همه در بخش‌هایی نمایان می‌شود که به ارتباطات پایدار با شبکه‌های بین‌المللی وابسته هستند. تراکنش‌های بانکی برون‌مرزی، سامانه‌های پرداخت، تجارت الکترونیکی، ارتباطات سازمانی و خدمات رایانش ابری از جمله حوزه‌هایی هستند که ممکن است با اختلال مواجه شوند. همچنین پلتفرم‌های حمل‌ونقل و تحویل کالا، از جمله «Careem» و «Talabat»، در صورت اختلال در ارتباط میان کاربران، سامانه‌های پردازشی و مراکز داده ممکن است با کاهش محسوس کیفیت خدمات روبه‌رو شوند.
با این حال، آسیب به کابل‌های زیردریایی لزوماً به معنای قطع کامل اینترنت یا از کار افتادن تمام مراکز داده نیست. زیرساخت‌هایی که از قابلیت پردازش محلی، ذخیره‌سازی توزیع‌شده و مسیر‌های ارتباطی مستقل برخوردارند، ممکن است به فعالیت خود ادامه دهند. وضعیت خدماتی مانند یوتیوب و شبکه‌های اجتماعی نیز به عواملی همچون معماری توزیع محتوا، محل استقرار سرور‌ها و ظرفیت مسیر‌های جایگزین بستگی دارد.
آمازون و مایکروسافت زیر سایه نااطمینانی امنیتی.
اما اهمیت اقتصادی این تهدید زمانی روشن‌تر می‌شود که به برنامه کشور‌های عربی برای توسعه اقتصاد دیجیتال توجه کنیم. امارات متحده عربی، عربستان سعودی، قطر و دیگر کشور‌های منطقه در پی آن هستند که با گسترش مراکز داده، زیرساخت‌های ابری و توان پردازشی مورد نیاز هوش مصنوعی، وابستگی اقتصاد خود به درآمد‌های نفتی را کاهش دهند.
این برنامه‌ها با حضور و سرمایه‌گذاری شرکت‌های بزرگ فناوری امریکا پیوند خورده است. آمازون، مایکروسافت و دیگر ارائه‌دهندگان خدمات دیجیتال در حال توسعه ظرفیت‌های خود در منطقه هستند؛ روندی که امنیت زیرساخت‌های ارتباطی را به یکی از عوامل مهم در ارزیابی ریسک فعالیت‌های فناورانه تبدیل می‌کند. رویترز گزارش داده که در دور قبلی درگیری‌های نظامی میان ایران و نیرو‌های متجاوز، دو تأسیسات خدمات ابری آمازون در امارات مستقیم مورد هدف حملات ایران قرار گرفتند. همچنین زیرساخت‌های مجاور یکی از تأسیسات این شرکت در بحرین آسیب دیدند. در چنین شرایطی، تهدید کابل‌های زیردریایی می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از اختلال فنی داشته باشد. افزایش ریسک سرمایه‌گذاری، بالا رفتن هزینه بیمه، ضرورت ایجاد مسیر‌های ارتباطی پشتیبان و دشوارتر شدن تضمین تداوم خدمات، از جمله عواملی هستند که ممکن است بر برنامه‌های توسعه فناوری در منطقه اثر بگذارند.
البته افزایش این مخاطرات الزاماً به معنای خروج سرمایه‌گذاران خارجی نیست. با این حال، شرکت‌ها و دولت‌های میزبان ممکن است ناچار شوند منابع بیشتری را به ایجاد ظرفیت‌های جایگزین، تقویت تاب‌آوری شبکه و حفظ استمرار فعالیت مراکز داده اختصاص دهند.
در همین راستا، شرکت مایکروسافت در سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۴۰۰میلیون دلار در توسعه ارتباطات زیردریایی و زمینی خاورمیانه سرمایه‌گذاری کند. این شرکت همچنین بر ضرورت تنوع‌بخشی به مسیر‌های ارتباطی برای حفظ پایداری خدمات اشاره کرده است. این برنامه در شرایطی مطرح شده که امنیت شبکه‌های ارتباطی منطقه فقط مسئله‌ای مخابراتی نیست، بلکه با تداوم فعالیت مراکز داده، خدمات ابری و زیرساخت‌های مورد نیاز اقتصاد دیجیتال نیز ارتباط مستقیم دارد.
پای دریای سرخ هم در میان است
از سوی دیگر باید گفت که ارزیابی امنیت کابل‌های زیردریایی خلیج فارس بدون توجه به مسیر‌های ارتباطی دریای سرخ کامل نمی‌شود. این پهنه نیز یکی از مسیر‌های مهم انتقال داده میان مناطق مختلف جهان است و هرگونه اختلال در آن می‌تواند بر تاب‌آوری شبکه ارتباطی منطقه اثر بگذارد.
برآورد اخیر وبگاه «TeleGeography» نشان می‌دهد حدود ۳ درصد تقاضای جهانی پهنای باند بین‌المللی و نزدیک به ۱۰ درصد ترافیک میان‌منطقه‌ای از مسیر‌های ارتباطی دریای سرخ عبور می‌کند.
با وجود این اهمیت، رویترز تصریح کرده که ایران در حال حاضر برنامه علنی مشخصی برای هدف قرار دادن کابل‌های دریای سرخ اعلام نکرده است. با این حال، برخی کارشناسان احتمال وقوع چنین سناریویی را در صورت تشدید تنش منتفی نمی‌دانند.
متغیری تازه در معادلات خلیج فارس
گزارش رویترز درباره برنامه ادعایی ایران برای هدف قرار دادن کابل‌های زیردریایی خلیج فارس، بار دیگر نقش زیرساخت‌های دیجیتال را در محاسبات امنیتی منطقه برجسته می‌کند. با این حال، اطلاعات مطرح‌شده در این گزارش به‌تنهایی مبنایی برای پیش‌بینی فروپاشی اینترنت جهانی نیست. سناریوی محتمل‌تر، در صورت آسیب‌دیدن مسیر‌های ارتباطی و ناکافی بودن ظرفیت‌های جایگزین، بروز اختلال‌های منطقه‌ای در ارتباطات، خدمات مالی و رایانش ابری است. چنین اختلال‌هایی می‌تواند برای کشور‌های حاشیه خلیج فارس و شرکت‌های فناوری امریکایی فعال در منطقه هزینه‌هنگفتی داشته باشد، به‌ویژه در شرایطی که توسعه هوش مصنوعی، مراکز داده و خدمات ابری به یکی از محور‌های اصلی برنامه‌های اقتصادی این کشور‌ها تبدیل شده‌است.
از منظر راهبردی، اهمیت این تحول در پیوند فزاینده میان امنیت زیرساخت‌های دیجیتال و ثبات نظامی منطقه نهفته است. هشدار‌های تهران این پیام را منتقل می‌کند که در صورت حمله مجدد به زیرساخت‌های ایران، پیامد‌های درگیری ممکن است به بخش‌هایی از اقتصاد دیجیتال منطقه نیز سرایت کند.
بی‌تردید اهمیت کابل‌های زیردریایی خلیج فارس را باید نه فقط در سهم آنها از ترافیک اینترنت جهانی، بلکه در وابستگی روزافزون اقتصاد‌های منطقه به ارتباطات پایدار و هزینه‌های ناشی از اختلال طولانی‌مدت جست‌و‌جو کرد. این وابستگی، امنیت شبکه‌های ارتباطی را به یکی از متغیر‌های اثرگذار در محاسبات مربوط به جنگ احتمالی ایران و امریکا تبدیل کرده‌است؛ متغیری که پیامد‌های آن می‌تواند از بستر دریا آغاز شود، اما در مراکز داده، سامانه‌های مالی، کسب‌وکار‌های دیجیتال و برنامه‌های توسعه فناوری کشور‌های منطقه نمایان شود.
