جوان آنلاین: دائمی شدن خدمات رایگان مترو و اتوبوس در تهران، فراتر از یک سیاست حمایتی شهری، میتواند به ابزاری مؤثر برای اصلاح الگوی مصرف انرژی و کاهش وابستگی به خودروی شخصی تبدیل شود، چراکه افزایش هزینه سوخت، ترافیک سنگین و رشد آلودگی هوا، ضرورت تقویت حملونقل عمومی را دوچندان کرده است. کارشناسان نیز معتقدند اگر این سیاست همراه با توسعه ناوگان و مدیریت هوشمند اجرا شود، آثار مثبت آن در کاهش مصرف بنزین، صرفهجویی ارزی و بهبود بهرهوری شهری قابل توجه خواهد بود.
طرح رایگان شدن دائمی مترو و اتوبوس در تهران، یک تصمیم اجتماعی برای کاهش هزینه رفتوآمد شهروندان است، اما ابعاد اقتصادی و انرژیمحور آن نیز اهمیت بیشتری دارد. چه آنکه اقتصاد شهری طی سالهای اخیر با دو چالش همزمان (رشد مصرف سوخت و افزایش وابستگی شهروندان به خودروی شخصی) روبهرو بوده است. طبعاً در چنین شرایطی، تقویت حملونقل عمومی میتواند بخشی از این چرخه پرهزینه را متوقف کند.
تهران روزانه میزبان میلیونها سفر درونشهری است و بخش عمده این جابهجاییها با خودروهای شخصی انجام میشود. نتیجه این روند، مصرف بالای بنزین، اتلاف گسترده زمان در ترافیک و افزایش هزینههای ناشی از آلودگی هوا است. هرچه هزینه استفاده از خودروی شخصی در مقایسه با حملونقل عمومی کمتر احساس شود، تمایل شهروندان به استفاده از خودرو افزایش پیدا میکند. در مقابل، رایگان شدن مترو و اتوبوس میتواند این معادله را تغییر دهد و جذابیت اقتصادی حملونقل عمومی را افزایش دهد. در بسیاری از کلانشهرهای جهان، سیاستگذاران شهری تلاش کردهاند از طریق کاهش هزینه سفرهای عمومی، استفاده از خودروهای شخصی را محدود کنند. به قاعده تجربه نیز هر میزان دسترسی به مترو و اتوبوس آسانتر و ارزانتر شود، سهم سفرهای خودرویی کاهش پیدا میکند. البته این مسئله در تهران اهمیت بیشتری دارد که بخش مهمی از مصرف روزانه بنزین کشور را به خود اختصاص داده است.
صرفهجویی در مصرف انرژی
کاهش استفاده از خودروی شخصی، مستقیماً به کاهش مصرف سوخت منجر میشود. در شرایطی که هزینه تولید و تأمین بنزین برای اقتصاد کشور سنگین شده است، هر سیاستی که بتواند مصرف سوخت را کنترل کند، ارزش اقتصادی بالایی خواهد داشت. بخش قابل توجهی از یارانه انرژی در ایران صرف تردد خودروهای شخصی در کلانشهرها میشود و همین موضوع فشار مضاعفی بر بودجه عمومی وارد کرده است. حملونقل عمومی، بهویژه مترو، در مقایسه با خودروهای شخصی مصرف انرژی بسیار پایینتری به ازای هر مسافر دارد. افزایش سهم مترو در جابهجاییهای شهری میتواند هزینه مصرف سوخت را در سطح ملی کاهش دهد. حتی کاهش چند درصدی استفاده از خودروهای شخصی در تهران، به معنای صرفهجویی روزانه میلیونها لیتر بنزین خواهد بود.
از سوی دیگر، کاهش ترافیک آثار اقتصادی مستقیمی نیز ایجاد میکند. اتلاف زمان در ترافیک، کاهش بهرهوری نیروی کار، افزایش استهلاک خودروها و رشد هزینه حملونقل کالا از جمله تبعات اقتصاد خودرو محور است. بنابراین رایگان شدن مترو و اتوبوس میتواند بخشی از این هزینههای پنهان را کاهش دهد و الگوی سفر در پایتخت را به سمت استفاده بیشتر از ناوگان عمومی تغییر دهد. البته موفقیت این سیاست به شرطی امکانپذیر است که همزمان ظرفیت حملونقل عمومی نیز افزایش پیدا کند. در حال حاضر، بخشی از خطوط مترو و اتوبوسرانی در ساعات اوج تردد با ازدحام شدید مواجه هستند. اگر قرار باشد خدمات رایگان منجر به جذب بیشتر مسافر شود، توسعه ناوگان، افزایش تعداد واگنها و نوسازی اتوبوسها باید در اولویت قرار گیرد.
تغییر الگوی تردد شهری
یکی از مهمترین آثار اقتصادی توسعه حملونقل عمومی، تغییر تدریجی فرهنگ استفاده از خودروی شخصی است. در بسیاری از کشورها، سیاستهای تشویقی در کنار محدودیتهای ترافیکی باعث شده است سهم خودروهای شخصی در سفرهای درونشهری کاهش پیدا کند. رایگان شدن مترو و اتوبوس نیز میتواند بخشی از این سیاست تشویقی باشد.
در شرایط فعلی، بسیاری از خانوارها به دلیل هزینه پایین سوخت و نبود جذابیت کافی در حملونقل عمومی، استفاده از خودروی شخصی را ترجیح میدهند. اگر هزینه سفر با مترو و اتوبوس حذف شود، بخشی از شهروندان ممکن است به تدریج الگوی رفتوآمد خود را تغییر دهند. این تغییر، در بلندمدت آثار اقتصادی گستردهای خواهد داشت.
کاهش مصرف سوخت به معنای کاهش فشار بر بودجه یارانه انرژی نیز خواهد بود. دولت سالانه منابع هنگفتی برای تأمین بنزین و کنترل قیمت سوخت هزینه میکند. بنابراین میزان کاهش مصرف، میتواند بخشی از این منابع را آزاد کند تا در توسعه زیرساختهای حملونقل عمومی سرمایهگذاری شود. در واقع، رایگان شدن مترو و اتوبوس اگر با مدیریت صحیح اجرا شود، میتواند به یک چرخه اقتصادی مثبت تبدیل شود که از کاهش مصرف سوخت آغاز میشود و به کاهش هزینههای شهری و ملی میرسد. افزون بر این، کاهش تردد خودروها به بهبود کیفیت هوا نیز کمک میکند، چراکه آلودگی هوا سالانه خسارتهای اقتصادی قابل توجهی از طریق افزایش هزینههای درمان، کاهش بهرهوری و آسیب به محیطزیست ایجاد میکند. بنابراین حمایت از حملونقل عمومی، تنها یک سیاست رفاهی نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان اقتصاد انرژی و مدیریت هزینههای شهری محسوب میشود.
