جوان آنلاین: برای بسیاری از دانشآموزان، کلاسهای مجازی در روزهای کرونا چیزی بیشتر از خیره شدن به یک صفحه سرد و بیروح نبود، صفحهای که نه میتوانست جای معلم را بگیرد، نه جای گفتوگوها، خنده و بازی میان همکلاسیها را. همان روزها نگرانیهایی وجود داشت که مبادا آموزش مجازی به نظام تعلیم و تربیت آسیب بزند. دیری نگذشت که با بررسی نتایج امتحانات مشخص شد افت تحصیلی اتفاق افتادهاست و این افت تحصیلی بیشتر متوجه پایههای ابتدایی بودهاست. اکنون نیز در شرایطی قرار گرفتهایم که آموزش غیرحضوری بار دیگر و اینبار در دوران جنگ تحمیلی رمضان به کلاسهای درس بازگشته و همان نگرانیهای سابق تکرار شدهاست؛ نگرانی از این بابت که باز هم یادگیری دانشآموزان، به خصوص در پایههای ابتدایی، با اختلال مواجه شود و این اختلال تا سالهای بعد تحصیلی دامنگیرشان شود.
هر چند وزارت آموزش و پرورش بارها بر فراهمبودن زیرساختها و پیشبینی تمهیدات لازم تأکید کرده و البته اقداماتی نیز انجام شدهاست، اما نمیتوان این موضوع را نادیده گرفت که فاصله میان «دسترسی» تا «یادگیری مؤثر»، فاصلهای پیچیده و طولانی است. از سوی دیگر، آموزش مجازی هرچقدر هم کیفی باشد، نمیتواند جای آموزش حضوری را بگیرد و باید با احتیاط عمل کرد. در همین راستا، «جوان»، جزئیات برنامهها و راهکارهای آموزش مجازی در سال تحصیلی پیشرو را از رضوان حکیمزاده، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش و پرورش جویا شدهاست؛ برنامههایی که کیفیت آموزش مجازی را تضمین کند و مانع از تعمیق افت تحصیلی شود.
با توجه به تجربه آموزش غیرحضوری در دوره کرونا و تکرار آموزشهای مجازی در شرایط کنونی جنگ تحمیلی رمضان، ارزیابی شما از میزان آسیبپذیری دانشآموزان در این نوع آموزش چیست و کدام گروهها بیش از دیگران در معرض افت یادگیری قرار دارند؟
به طور طبیعی، هر زمان که آموزش به صورت غیرحضوری ارائه میشود، میزان آسیبپذیری دانشآموزان یکسان نیست و برخی گروهها بیشتر در معرض چالشهای یادگیری قرار میگیرند. مهمترین نگرانی ما در دوره ابتدایی است، چراکه این دوره، زیربنای شکلگیری سواد پایه دانشآموزان محسوب میشود. دقیقاً به همین دلیل، معاونت آموزش ابتدایی همواره تلاش کرده تا کلاسهای درس حتیالامکان به صورت حضوری برگزار شود.
با این حال، در شرایطی که مدارس ناچار به فعالیت غیرحضوری میشوند، بیشترین آسیب متوجه دانشآموزانی است که پیشرفت تحصیلی- تربیتی آنان در دروس اصلی ازجمله فارسی، ریاضی و علوم در سطح «قابل قبول» یا «نیازمند تلاش بیشتر» قرار دارد. این گروه از دانشآموزان معمولاً برای تثبیت یادگیری و درک عمیق مفاهیم، به حضور مستمر معلم، بازخورد لحظهای، روشهای فعال تدریس و نظارت دقیقتری بر فرآیند یادگیری نیاز دارند؛ امری که در آموزش غیرحضوری بهطور کامل قابلجایگزین نیست.
همچنین پایه اول و تا حد زیادی پایه دوم ابتدایی به عنوان نقطه آغاز یادگیری رسمی و بنیان توسعه سواد عملکردی دانشآموزان از حساسترین مقاطع تحصیلی هستند. ماهیت یادگیری در این پایهها اقتضا میکند که آموزش حضوری، ارتباط چهرهبهچهره با معلم و استفاده از تعاملات زنده در کلاس به شکل پررنگتری وجود داشتهباشد؛ به همین دلیل، دانشآموزان این پایهها در شرایط غیرحضوری در معرض آسیب بیشتری قرار دارند. از سوی دیگر، مدرسه تنها محل یادگیری علمی نیست؛ بلکه یک نهاد اجتماعی مؤثر در شکلگیری روابط همسالان، احساس هویت و تعلق کودکان است. کاهش تعاملات اجتماعی ناشی از آموزش غیرحضوری میتواند بر رشد اجتماعی و عاطفی دانشآموزان نیز اثرگذار باشد.
چه تدابیری برای حمایت و تقویت روند یادگیری دانشآموزان در این شرایط و پس از پایان آموزشهای غیرحضوری اندیشیده شده تا از استمرار افت تحصیلی جلوگیری شود؟
وزارت آموزش و پرورش برای جلوگیری از تشدید افت تحصیلی در دورههای غیرحضوری، مجموعهای از تدابیر ساختاری و اجرایی را پیشبینی کردهاست. از ابتدای سال تحصیلی ۱۴۰۵- ۱۴۰۴ «دستورالعمل آموزش در شرایط خاص» با سناریوهای متنوع بر اساس اقتضائات متفاوت مدارس تدوین و ابلاغ شده تا جریان آموزش -در شرایط اضطراری- با کمترین اختلال ادامه یابد. این دستورالعمل، مسئولیتها و الزامات هر سطح از ستاد تا مدرسه را مشخص کرده و چارچوب لازم را برای استمرار یادگیری فراهم آوردهاست.
در کنار این تمهیدات ساختاری، «طرح حامی» نیز برای حمایت آموزشی مستمر از یادگیرندگان فعال شدهاست. بر اساس این طرح، پس از پایش نتایج ارزشیابی پیشرفت تحصیلی- تربیتی دانشآموزان در نیمسال اول سال تحصیلی ۱۴۰۵- ۱۴۰۴، دانشآموزانی که عملکرد آنان در سطح «نیازمند تلاش بیشتر» و «قابلقبول» قرار دارد، شناسایی شدهاند. این دانشآموزان با توجه به تجارب موفق اجرای طرح در سال گذشته، تحت برنامههای آموزش و حمایت ویژه توسط آموزگاران، مدارس و مناطق قرار میگیرند تا فاصله یادگیری آنان کاهش یابد و از استمرار افت تحصیلی جلوگیری شود.
وزارت آموزش و پرورش مسئله جبران کاستیهای آموزشی را به صورت جدی دنبال میکند و تلاش دارد از طریق برنامهریزی دقیق، حمایت هدفمند و مشارکت مدارس، مناطق و خانوادهها، از ایجاد شکافهای پایدار یادگیری در میان دانشآموزان جلوگیری کند.
چگونه خانوادهها و معلمان میتوانند در فرآیند آموزش و جبران عقبماندگیهای تحصیلی نقش فعالی ایفا کنند و وزارت آموزش و پرورش چه پیشنهاداتی برای همکاری بهتر در این زمینه دارد؟
در شرایط خاص آموزشی، مانند تعطیلی مدارس یا محدودیتهای حضوری، تداوم یادگیری دانشآموزان تنها با اتکا به مدرسه امکانپذیر نیست و نقش خانوادهها و معلمان در کنار یکدیگر اهمیت بیشتری پیدا میکند. در چنین شرایطی لازم است خانوادهها با ایجاد محیطی مناسب برای مطالعه در منزل، پیگیری مستمر فعالیتهای آموزشی فرزند خود و ارتباط منظم با معلمان، به تقویت فرآیند یادگیری و جبران عقبماندگیهای احتمالی کمک کنند. معلمان نیز با برنامهریزی آموزشی متناسب با شرایط، استفاده از شیوههای متنوع تدریس و ارائه بازخوردهای منظم به دانشآموزان و والدین، میتوانند زمینه مشارکت مؤثر خانوادهها را در آموزش فراهم کنند.
در همین راستا وزارت آموزش و پرورش در قالب «دستورالعمل آموزش در شرایط خاص» تلاش کردهاست بسترهای متنوعی برای دسترسی دانشآموزان به محتوای آموزشی استاندارد فراهم کند تا فرآیند یادگیری حتی در شرایط غیرحضوری نیز با کمترین اختلال ادامه یابد. یکی از مهمترین این بسترها برگزاری کلاسهای مجازی در شبکه آموزشی دانشآموز (شاد) است که امکان تعامل مستقیم میان معلم و دانشآموز را فراهم میکند و به معلمان اجازه میدهد آموزش، پرسش و پاسخ و ارزیابی پیشرفت تحصیلی دانشآموزان را به صورت مستمر دنبال کنند.
علاوه بر این، مجموعهای از محتوای آموزشی آفلاین نیز برای استفاده دانشآموزان تهیه شدهاست. این محتواها شامل فیلمهای آموزشی، برنامههای مدرسه تلویزیونی و انواع درسنامههای آموزشی است که به دانشآموزان کمک میکند در صورت عدم دسترسی به کلاسهای آنلاین نیز بتوانند روند یادگیری خود را ادامه دهند. همچنین پخش زنده برنامههای آموزشی از شبکه آموزش سیما به عنوان یکی از ابزارهای مکمل آموزشی در نظر گرفته شدهاست تا دانشآموزان در سراسر کشور بتوانند به صورت همزمان از آموزشهای استاندارد بهرهمند شوند. در کنار این موارد، محتوای آموزشی متنوعی نیز در سامانه «کندو» بارگذاری شدهاست که دانشآموزان و معلمان میتوانند برای یادگیری عمیقتر، مرور درسها و جبران کاستیهای آموزشی از آن استفاده کنند. این مجموعه محتواها بهگونهای طراحی شدهاند که امکان یادگیری انعطافپذیر را در شرایط مختلف فراهم سازند.
از سوی دیگر، نظارت مستمر ستادی بر فعالیت استانها و مناطق آموزشی در حال انجام است تا از برگزاری منظم کلاسهای مجازی و کیفیت اجرای آنها اطمینان حاصل شود. در این میان، خانوادهها نیز میتوانند با استفاده از همین بسترها نقش مهمی در ارزیابی روند یادگیری فرزندان خود ایفا کنند؛ بهگونهای که با پیگیری حضور دانشآموز در کلاسهای مجازی، بررسی انجام تکالیف، استفاده از برنامههای مدرسه تلویزیونی و بهرهگیری از محتوای آموزشی موجود، به تقویت یادگیری و جبران عقبماندگیهای تحصیلی کمک کنند. در مجموع، رویکرد وزارت آموزش و پرورش در این زمینه بر تقویت همکاری میان مدرسه و خانواده استوار است. هر چه ارتباط میان معلمان و والدین منظمتر و هدفمندتر باشد، امکان شناسایی سریعتر مشکلات آموزشی دانشآموزان و ارائه حمایتهای لازم برای جبران آنها نیز بیشتر خواهد شد.
پرواضح است که دانشآموزان با یکدیگر متفاوت هستند، آیا برنامهای برای ارزیابی پیشرفت تحصیلی و شناسایی دانشآموزانی که نیازمند آموزشهای اضافی هستند در نظر گرفته شده؟ چه نوع فعالیتهای حمایتی برای آنها برنامهریزی شدهاست؟
بدون تردید یکی از اصول اساسی در آموزش ابتدایی، توجه به تفاوتهای فردی دانشآموزان و ارائه حمایتهای متناسب با نیازهای واقعی آنان است. بر همین اساس، این معاونت با اجرای «طرح حمایت آموزشی مستمر یادگیرندگان» یا همان «طرح حامی»، سازوکاری دقیق برای پایش و ارزیابی پیشرفت تحصیلی- تربیتی دانشآموزان فراهم کردهاست.
در نیمسال اول سال تحصیلی ۱۴۰۴- ۱۴۰۵، نتایج ارزشیابیهای دورهای دانشآموزان به صورت نظاممند مورد تحلیل قرار گرفت و دانشآموزانی که عملکرد آنها در سطح «نیازمند تلاش بیشتر» و «قابلقبول» قرار داشتند، شناسایی شدند. این شناسایی نهتنها بر اساس نمرات، بلکه با توجه به تحلیلهای معلم، سطح درک مفاهیم، میزان مشارکت در یادگیری و روند کلی پیشرفت تحصیلی انجام شدهاست تا هر دانشآموز متناسب با نیازهای واقعی خود مورد حمایت قرار گیرد.
برنامههای حمایتی که برای این گروه پیشبینی شده، مجموعهای از مداخلات هدفمند آموزشی است؛ از جمله؛ تخصیص زمانهای آموزشی تکمیلی توسط آموزگاران، ارائه فعالیتهای یادگیری تقویتی در سطح مدرسه، برنامهریزیهای حمایتی در سطح منطقه، و بهرهگیری از تجربیات موفق سال گذشته برای طراحی مداخلات اثربخشتر.
تجربه اجرای این طرح در سال تحصیلی گذشته بسیار امیدوارکننده بودهاست؛ بهگونهای که ۴۹ درصد از دانشآموزان مشمول طرح در پایان سال تحصیلی، بهبود قابل توجهی در عملکرد تحصیلی- تربیتی خود نشان دادهاند. این آمار بیانگر آن است که رویکرد حمایت هدفمند، نظارت مستمر و مداخله به موقع میتواند نقشی مهم در کاهش شکافهای یادگیری و تقویت پیشرفت تحصیلی ایفا کند.
به طور کلی، هدف ما این است که هیچ دانشآموزی به دلیل تفاوتهای فردی یا شرایط یادگیری، از مسیر پیشرفت تحصیلی خود باز نماند و اجرای طرح حامی یکی از ابزارهای اصلی تحقق همین هدف است.
در آینده، چه سیاستها و طرحهایی برای کاهش اثرات بلندمدت آموزشهای غیرحضوری و جلوگیری از تکرار چنین مشکلاتی در بحرانهای مشابه در نظر دارید؟
معاونت ابتدایی وزارت آموزش و پرورش مجموعهای از سیاستها و برنامهها را با هدف کاهش آثار بلندمدت آموزشهای غیرحضوری و پیشگیری از بروز چالشهای مشابه در شرایط بحرانی تدوین کردهاست. یکی از محورهای اصلی این برنامهها، استمرار و گسترش طرح «حامی» است که در قالب آن، دانشآموزان نیازمند به آموزش بیشتر شناسایی شده و تحت حمایت آموزشی و روانی مستمر قرار میگیرند. این فرآیند با نظارت معلمان راهنما دنبال میشود تا از تداوم یادگیری و جبران ضعفهای تحصیلی آنان اطمینان حاصل شود.
در کنار این طرح، با هدف تثبیت آموختهها و رفع عقبماندگیها، ظرفیت روزهای پنجشنبه برای برگزاری کلاسهای فوقالعاده و تقویتی در نظر گرفته شدهاست. این کلاسها عمدتاً به تمرین، رفع اشکال و تدریس تکمیلی در دروس اصلی اختصاص خواهند داشت. همچنن افزایش طول سال تحصیلی نیز از دیگر سیاستهایی است که به منظور جبران خلأهای یادگیری، بهویژه در پایههای حساس مانند پایه اول و دوم ابتدایی، اجرا خواهد شد. در این راستا، از ظرفیت ماههای خرداد و شهریور برای برگزاری دورههای حضوری و تکمیلی استفاده خواهد شد. در همین راستا پیشنهاد میشود برای تقویت نقش خانوادهها در فرآیند یاددهی- یادگیری، کلاسهای گروهی کوچک با مشارکت والدین نیز در پایههای اول و دوم ابتدایی برگزار شود تا زمینه انتقال مؤثرتر مفاهیم آموزشی به خانه فراهم شود و خانوادهها بتوانند در نظارت بر پیشرفت تحصیلی فرزند خود مشارکت بیشتری داشته باشند.
تدوین درسنامههای هدفمند، جبرانی است تا شکافهای یادگیری به صورت علمی و دقیق پوشش داده شود. این درسنامهها شامل تمرینها و فعالیتهای متنوع متناسب با نیاز آموزشی هر پایه هستند. توانمندسازی معلمان، استفاده از کلاسهای مجازی دارای قابلیتهای تعاملی، استقرار نظام پایش مستمر، ارائه حمایتهای روانشناختی و مشاورهای و جلب مشارکت فعال خانوادهها نیز بهصورت مکمل اجرا خواهد شد.
در مجموع، این مجموعه سیاستها با هدف ایجاد آمادگی لازم برای مواجهه با بحرانهای احتمالی آینده طراحی شده است تا نظام آموزشی کشور بتواند با کمترین آسیب، استمرار یادگیری و رشد همهجانبه دانشآموزان را تضمین کند.
